Người làm nghề lâu năm có thể dạy thỉnh giảng khi trường cần người mang kinh nghiệm thực tế vào lớp, thường cho các học phần chuyên ngành, thực hành hay chuyên đề. Điều kiện cụ thể về bằng cấp, chứng chỉ do quy định hiện hành và từng trường đặt ra; việc của bạn là hỏi rõ trước, đọc kỹ hợp đồng, và chuẩn bị môn học sao cho kinh nghiệm của mình thành bài học chứ không thành những câu chuyện rời rạc.
Bài này dành cho kỹ sư, kế toán, luật sư, bác sĩ, người làm truyền thông, đầu bếp, thợ cả và nhiều nghề khác được mời đứng lớp ở trường đại học, cao đẳng, trường nghề. Bài đi qua những gì cần hỏi trước khi nhận lời, cách soạn môn từ kinh nghiệm, cách dạy cho người chưa đi làm, đánh giá công bằng, và giữ cân bằng với công việc chính.
Thỉnh giảng là gì và vì sao trường cần người làm nghề
Giảng viên thỉnh giảng là người không thuộc biên chế hoặc không làm việc toàn thời gian ở trường, được mời giảng dạy một số học phần theo hợp đồng. Ở nhiều trường, nhất là trường có đào tạo theo hướng ứng dụng và trường nghề, thỉnh giảng là cách đưa người đang làm nghề vào lớp để sinh viên tiếp xúc với thực tế trước khi ra trường.
Trường thường cần người làm nghề cho những học phần mà kinh nghiệm thực tế quan trọng: thực hành, đồ án, chuyên đề về quy trình, công nghệ hay tình huống của ngành. Người làm nghề mang vào lớp những thứ giảng viên chuyên trách khó có: tình huống thật, cách doanh nghiệp đang làm, những lỗi người mới hay mắc.
Điều kiện để được mời thỉnh giảng không giống nhau. Tuỳ bậc đào tạo, tuỳ trường và quy định hiện hành, có nơi yêu cầu trình độ thạc sĩ trở lên, có nơi chấp nhận kinh nghiệm nghề và chứng chỉ nghiệp vụ sư phạm, nhất là ở các trường nghề. Cách chắc nhất là hỏi thẳng phòng tổ chức hoặc khoa mời bạn về yêu cầu hồ sơ.
Trước khi nhận lời: những điều nên hỏi rõ
Nhiều người làm nghề nhận lời thỉnh giảng vì nhiệt tình, rồi mới thấy khối lượng công việc lớn hơn tưởng. Trước khi nhận, hãy hỏi:
- Dạy học phần nào, bao nhiêu tiết, lý thuyết hay thực hành, trong khoảng thời gian nào của học kỳ.
- Lịch học cố định vào buổi nào, có linh hoạt khi bạn bận việc chính không, quy định về dạy bù.
- Có sẵn đề cương học phần, giáo trình, tài liệu chưa, hay bạn phải soạn mới.
- Bạn có phải ra đề, chấm thi, chấm đồ án, hướng dẫn thực tập không.
- Hồ sơ cần nộp: bằng cấp, chứng chỉ, lý lịch, giấy xác nhận kinh nghiệm.
- Hợp đồng thỉnh giảng ký với ai, cách tính thù lao, thời điểm thanh toán, việc khấu trừ thuế thu nhập cá nhân theo quy định.
- Nơi bạn đang làm việc có quy định gì về việc làm thêm, dạy học bên ngoài không.
Câu hỏi cuối thường bị bỏ quên. Một số nơi làm việc yêu cầu báo cáo hoặc xin phép khi nhận việc bên ngoài, nhất là trong khu vực nhà nước và một số doanh nghiệp có cam kết riêng. Hỏi trước giúp tránh rắc rối về sau.
Soạn môn học từ kinh nghiệm thực tế
Thách thức lớn nhất với người làm nghề là biến kinh nghiệm nhiều năm thành một môn học có trình tự. Một cách làm nhiều người thỉnh giảng thấy hiệu quả:
- Đọc kỹ đề cương học phần của trường, nắm chuẩn đầu ra mà môn học phải đạt.
- Liệt kê những tình huống thật trong nghề liên quan đến từng chuẩn đầu ra.
- Sắp xếp nội dung theo trình tự người mới cần học: khái niệm nền trước, tình huống phức tạp sau.
- Với mỗi buổi, xác định rõ một hai điều sinh viên phải làm được khi ra về.
- Biến tình huống thật thành bài tập: đổi tên, đổi số liệu, giữ cấu trúc vấn đề.
- Chuẩn bị tài liệu đọc thêm từ nguồn chính thống, ghi rõ nguồn.
- Gửi bản soạn cho khoa xem trước khi dạy, nhất là phần đánh giá.
Người làm nghề hay muốn dạy những gì mình đang làm hằng ngày, nhưng sinh viên cần học từ nền móng. Một tình huống thật hay nhất cũng không có ích nếu sinh viên chưa có khái niệm để hiểu nó.
Dạy người chưa đi làm: những điều người làm nghề hay vấp
Giả định sinh viên đã biết những gì mình biết. Sinh viên chưa từng ở công trường, chưa từng mở sổ sách thật, chưa từng gặp khách hàng. Những điều hiển nhiên với bạn cần được giải thích từ đầu.
Kể chuyện mà không rút ra bài học. Câu chuyện nghề làm lớp sôi nổi, nhưng sinh viên cần được chỉ rõ chuyện đó dạy điều gì và liên quan thế nào đến nội dung môn học.
Chê bai lý thuyết. Câu "thực tế không như sách đâu" nói nhiều lần làm sinh viên coi nhẹ phần nền tảng. Tốt hơn là giải thích lý thuyết là nền, thực tế là cách áp dụng nền đó trong điều kiện cụ thể.
Dạy theo cách công ty mình làm như là cách duy nhất. Mỗi nơi có quy trình riêng. Hãy nói rõ đây là một cách làm, có những cách khác, và tiêu chí để chọn.
Đến lớp muộn, đổi lịch liên tục vì việc chính. Sinh viên và khoa nhìn vào sự đều đặn. Nếu biết trước mình sẽ bận nhiều, nên nhận ít tiết hơn hoặc nhận học phần ngắn.
Đánh giá sinh viên công bằng: những nguyên tắc nên giữ
Đánh giá là phần người thỉnh giảng ít kinh nghiệm nhất và dễ bị phàn nàn nhất. Bảng dưới gom các nguyên tắc chung.
| Nguyên tắc | Vì sao | Làm thế nào |
|---|---|---|
| Công bố tiêu chí trước | Sinh viên biết mình được chấm theo gì | Phát tiêu chí từ buổi đầu, giải thích từng mục |
| Đề kiểm tra bám chuẩn đầu ra | Tránh hỏi những thứ chưa dạy hoặc chỉ mình biết | Đối chiếu từng câu hỏi với nội dung đã giảng |
| Chấm theo thang điểm cụ thể | Giảm cảm tính, dễ giải thích khi bị hỏi | Viết đáp án, thang điểm từng phần trước khi chấm |
| Nhận xét đi kèm điểm | Sinh viên biết sửa ở đâu | Ghi một hai nhận xét cụ thể trên bài |
| Tuân thủ quy chế của trường | Điểm là hồ sơ chính thức | Nộp điểm đúng hạn, đúng mẫu, lưu bài theo quy định |
Luôn giữ khoảng cách đúng mực: không nhận quà, không ưu ái sinh viên quen biết, không tuyển sinh viên đang học mình vào công ty khi môn chưa kết thúc nếu điều đó có thể bị coi là xung đột lợi ích.
Hướng dẫn thực tập, đồ án: phần việc kéo dài sau giờ lên lớp
Người thỉnh giảng có kinh nghiệm thực tế thường được nhờ thêm việc hướng dẫn thực tập, đồ án hay khoá luận. Đây là phần sinh viên được lợi nhiều nhất, vì họ được một người trong nghề theo sát một sản phẩm cụ thể. Nhưng đây cũng là phần tốn thời gian nhất, kéo dài nhiều tuần sau khi môn học kết thúc.
Trước khi nhận, hỏi rõ số sinh viên mình hướng dẫn, lịch gặp tối thiểu theo quy định của khoa, tiêu chí đánh giá, và vai trò của mình trong hội đồng chấm nếu có. Với mỗi sinh viên, thống nhất từ đầu đề tài, các mốc nộp bài và cách liên lạc.
Khi hướng dẫn, người làm nghề lâu năm hay sa vào làm thay: thấy sinh viên chậm thì sửa hộ, viết hộ. Cách có ích hơn là chỉ ra vấn đề, gợi ý hướng tìm, và để sinh viên tự làm. Đồ án là bài học của sinh viên, không phải sản phẩm của người hướng dẫn.
Nếu đề tài dùng dữ liệu hay bối cảnh của nơi bạn làm việc, cần sự đồng ý của nơi đó và che những thông tin nhạy cảm. Sinh viên thường chưa hiểu ranh giới bảo mật, nên người hướng dẫn phải nhắc rõ từ đầu.
Giữ cân bằng với công việc chính và sức khoẻ
Dạy thỉnh giảng thường diễn ra vào buổi tối hoặc cuối tuần, chồng lên một công việc chính vốn đã bận. Người làm nghề lâu năm có kinh nghiệm thường bắt đầu nhỏ: một học phần, một học kỳ, rồi mới quyết định có tiếp không. Thời gian chuẩn bị cho lần dạy đầu tiên thường gấp nhiều lần thời gian đứng lớp, nên cần tính vào kế hoạch.
Nên có một người liên hệ ở khoa để hỏi khi cần, và một đồng nghiệp giảng viên chuyên trách để xin góp ý về cách dạy, cách chấm. Dự giờ một hai buổi của giảng viên khác trước khi dạy cũng giúp hiểu nhịp lớp học của trường.
Về sức khoẻ, nói nhiều giờ liên tục sau một ngày làm việc dễ gây mệt và khàn tiếng. Uống nước đều, dùng micro nếu lớp đông, và nghỉ giữa giờ cho cả mình lẫn sinh viên. Nếu thấy việc dạy làm ảnh hưởng đến công việc chính hay sức khoẻ, giảm số tiết ở học kỳ sau là quyết định hợp lý.
Điều người làm nghề nhận lại khi đi dạy
Nhiều người làm nghề lâu năm nói rằng họ học được nhiều điều khi đi dạy. Phải giải thích một việc mình làm theo phản xạ buộc mình nghĩ lại vì sao làm như vậy, và đôi khi phát hiện ra chính mình có những thói quen chưa đúng.
Sinh viên cũng mang lại những câu hỏi mà đồng nghiệp không bao giờ hỏi, và cách nhìn của thế hệ sau về nghề. Có người tìm được những cộng sự trẻ sau vài năm dạy, khi sinh viên cũ ra trường và vào nghề.
Ví dụ giả định: anh Đức, kỹ sư cầu đường gần hai mươi năm, nhận dạy một học phần thực hành ở trường cao đẳng gần nhà. Năm đầu anh soạn bài mất nhiều buổi tối và thấy mệt, nhưng đến năm thứ hai anh đã có bộ tình huống ổn định. Anh nói việc trả lời câu hỏi của sinh viên giúp anh viết hướng dẫn nội bộ cho kỹ sư mới ở công ty rõ ràng hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Người làm nghề không có bằng thạc sĩ có dạy thỉnh giảng được không?
Tuỳ bậc đào tạo, loại trường và quy định hiện hành. Một số trường, nhất là trường nghề, có thể mời người có kinh nghiệm nghề và chứng chỉ phù hợp; bậc đại học thường yêu cầu trình độ cao hơn. Hãy hỏi trực tiếp phòng tổ chức hoặc khoa mời bạn.
Hợp đồng thỉnh giảng thường có những nội dung gì?
Thường gồm học phần, số tiết, thời gian giảng dạy, trách nhiệm ra đề và chấm thi, cách tính và thời điểm thanh toán thù lao, việc khấu trừ thuế thu nhập cá nhân. Đọc kỹ trước khi ký và hỏi lại những điều khoản chưa rõ.
Dạy thỉnh giảng có ảnh hưởng đến công việc chính không?
Có thể, nếu không tính trước thời gian chuẩn bị và lịch dạy. Hãy hỏi nơi làm việc chính về quy định làm thêm, bắt đầu với một học phần, và giảm tải ở học kỳ sau nếu thấy quá sức.
Làm sao để kinh nghiệm thực tế thành bài giảng có trình tự?
Bám đề cương và chuẩn đầu ra của trường, gắn mỗi chuẩn đầu ra với một vài tình huống thật, sắp xếp từ nền tảng đến phức tạp, và biến tình huống thật thành bài tập sau khi đổi tên, đổi số liệu.
Có được dùng tài liệu của công ty mình để dạy không?
Chỉ khi công ty cho phép và tài liệu không chứa bí mật kinh doanh hay thông tin khách hàng. An toàn hơn là tự soạn tình huống dựa trên kinh nghiệm, đã đổi chi tiết, và dùng tài liệu công khai có ghi nguồn.
Sinh viên phàn nàn về điểm thì người thỉnh giảng xử lý thế nào?
Giải thích dựa trên tiêu chí và thang điểm đã công bố, cho sinh viên xem bài theo quy chế của trường. Nếu phát hiện mình chấm sai, sửa theo đúng quy trình. Giữ tiêu chí rõ từ đầu là cách tốt nhất để giảm phàn nàn.
