Bạn nên tìm người cố vấn khi câu hỏi mình đang mang không có đáp án trong sách hay khoá học, mà phụ thuộc vào kinh nghiệm thực tế của một nghề cụ thể, và khi cái giá của việc tự mò sai là đáng kể. Ngược lại, nếu điều bạn cần là một kỹ năng có giáo trình rõ, một quy trình đã được viết ra, hay một câu trả lời đồng nghiệp ngồi cạnh nói được trong năm phút, thì đi tìm cố vấn là tốn công cả hai bên.
Bài này đưa ra cách phân biệt hai trường hợp đó, những dấu hiệu cho thấy bạn đã tới lúc cần một người đi trước, và vài trường hợp người ta tưởng cần cố vấn nhưng thật ra cần thứ khác: một khoá học, một chuyên gia có trả phí, hay đơn giản là nghỉ ngơi.
Câu hỏi nào cần người đi trước, câu hỏi nào không
Có một cách thử đơn giản: viết câu hỏi của bạn ra một dòng rồi tự hỏi, liệu có một cuốn sách, một khoá học hay một văn bản hướng dẫn nào trả lời được nó cho mọi người không? "Cách lập bảng cân đối kế toán" có. "Cách đọc báo cáo kiểm định chất lượng bê tông" có. Những câu đó cần giáo trình, không cần cố vấn.
Còn "Mình có nên nhận lời làm tổ trưởng khi trong tổ có hai người lớn tuổi hơn không?", "Ngành điều dưỡng ở bệnh viện tuyến tỉnh khác tuyến trung ương ra sao trong năm năm tới?", "Mình đang giỏi lên hay chỉ đang quen tay?" thì không sách nào trả lời cho riêng bạn. Đáp án phụ thuộc vào con người, tổ chức, nhịp của ngành, và cả những điều người ta chỉ nói khi ngồi riêng. Đó là vùng của người cố vấn.
Nhiều người đi làm vài năm thấy mình bị kẹt mà không gọi tên được vì sao. Thường là họ đã học hết phần có giáo trình, và bắt đầu đụng phần không có. Nhận ra ranh giới đó là bước đầu tiên để quyết định có đi tìm cố vấn hay không.
Tám dấu hiệu bạn nên tìm một người cố vấn
Bạn đứng trước một quyết định lớn mà không có ai đi trước để hỏi. Đổi công ty, nhận vị trí quản lý, chuyển từ nhà nước sang tư nhân hay ngược lại, ra làm riêng: những quyết định này khó đảo ngược và người đã từng đi qua sẽ thấy những cái giá bạn chưa thấy.
Bạn làm tốt việc nhưng không biết mình đang đi về đâu. Đánh giá cuối năm khá, sếp hài lòng, nhưng bạn không hình dung được bản thân sau năm năm. Người cố vấn giúp bạn nhìn ra các ngả đường trong nghề mà từ bên trong một vị trí khó thấy.
Bạn là người đầu tiên trong gia đình hoặc nhóm bạn làm nghề này. Không có ai ở nhà kể cho bạn nghề kiểm toán, nghề biên tập hay nghề bếp vận hành thế nào. Người cố vấn lấp chỗ trống mà người khác có sẵn từ gia đình.
Bạn vừa chuyển sang một ngành mới. Kỹ năng cũ còn dùng được, nhưng luật ngầm của ngành mới thì chưa biết. Một người trong ngành giúp bạn tránh những lỗi người ngoài hay mắc trong năm đầu.
Bạn lặp lại một kiểu thất bại. Lần thứ ba trượt cùng một vòng xét, lần thứ ba bất đồng với cùng một kiểu đồng nghiệp. Một người ngoài cuộc nhìn ra khuôn mẫu nhanh hơn chính bạn.
Bạn vừa lên một vai mới mà không ai trong nhóm từng làm. Tổ trưởng đầu tiên của một xưởng mới, kế toán duy nhất của một công ty nhỏ: bạn không có người ngang hàng để hỏi, nên cần người đi trước ở nơi khác.
Bạn làm ở nơi xa trung tâm nghề. Ở một tỉnh mà ngành bạn chỉ có vài người làm, người cố vấn từ nơi khác là cách để biết nghề đang đi tới đâu.
Bạn sắp nghỉ hưu hoặc muốn đổi vai sau nhiều năm làm nghề. Người lâu năm cũng cần cố vấn, nhất là từ những người đã chuyển từ vai làm chính sang vai dạy nghề, làm bán thời gian hay làm cố vấn cho người khác.
Những lúc chưa cần cố vấn, hoặc cần thứ khác
Có vài trường hợp người ta đi tìm cố vấn trong khi thứ họ thật sự thiếu nằm ở chỗ khác:
- Thiếu một kỹ năng có giáo trình: học một khoá, đọc một cuốn sách, làm một bài tập thực hành sẽ nhanh hơn nhiều buổi trò chuyện.
- Cần sửa gấp một việc cụ thể: một bản hợp đồng, một hệ thống sổ sách, một kế hoạch marketing. Đó là việc của người tư vấn có trả phí, làm theo đề bài và có trách nhiệm với kết quả.
- Đang kiệt sức: nếu bạn mất ngủ, mất hứng thú kéo dài nhiều tuần, việc đầu tiên là nghỉ ngơi và gặp nhân viên y tế hoặc chuyên gia tâm lý. Người cố vấn không thay được họ.
- Cần người nói tốt cho mình: khi mục tiêu là được đề bạt hay được giới thiệu vào một vị trí, thứ bạn cần là người bảo trợ trong tổ chức và kết quả công việc nhìn thấy được.
- Chỉ muốn được khen: nếu bạn đã quyết xong và chỉ cần ai đó gật đầu, hãy nói thẳng với bạn bè. Người cố vấn nghiêm túc sẽ hỏi lại, và điều đó lúc này có thể làm bạn khó chịu hơn là có ích.
Không có gì sai khi bạn nhận ra mình chưa cần cố vấn. Quan hệ cố vấn tốn thời gian của một người lâu năm, và người đó sẽ quý bạn hơn nếu bạn đến đúng lúc với đúng câu hỏi.
Tự học, đồng nghiệp hay cố vấn: chọn theo loại vấn đề
Bảng dưới gợi ý nguồn giúp đỡ hợp lý cho một số loại vấn đề người đi làm hay gặp. Đây là gợi ý theo kinh nghiệm phổ biến, không phải quy tắc cứng.
| Loại vấn đề | Nguồn nên thử trước | Khi nào thêm cố vấn |
|---|---|---|
| Thiếu kiến thức chuyên môn cơ bản | Sách, khoá học, tài liệu nội bộ | Khi đã học mà không biết áp vào việc thật thế nào |
| Không biết dùng phần mềm, công cụ của công ty | Đồng nghiệp ngồi cạnh, hướng dẫn của bộ phận phụ trách | Hiếm khi cần |
| Bất đồng với một đồng nghiệp | Nói thẳng với người đó, rồi với quản lý | Khi lặp lại với nhiều người khác nhau |
| Phân vân nhận hay từ chối một vai mới | Tự viết ra được mất | Gần như luôn đáng hỏi người đã từng làm vai đó |
| Muốn đổi ngành | Tìm hiểu ngành qua tài liệu, buổi nói chuyện nghề | Khi đã chọn được hướng và cần người trong ngành dẫn năm đầu |
| Chuẩn bị nghỉ hưu, muốn tiếp tục làm nghề | Tìm hiểu quy định lao động hiện hành, bàn với gia đình | Khi muốn chuyển sang vai cố vấn, dạy nghề hay làm bán thời gian |
Cột thứ ba là chỗ người cố vấn giúp được nhiều nhất: những câu hỏi về cách áp dụng, cách chọn và cách đi qua một chặng, chứ không phải về kiến thức thuần.
Tự hỏi trước khi đi tìm cố vấn
Trước khi nhờ ai, bạn nên tự viết ra ba điều. Một: điều mình muốn khác đi sau sáu tháng tới là gì, cụ thể đến mức người khác đọc vào hiểu được. Hai: mình đã thử những gì và vì sao chưa ra. Ba: mình mong người cố vấn giúp ở mặt nào, ví dụ góc nhìn ngành, cách xử lý con người, hay kinh nghiệm qua một chặng chuyển đổi.
Ba dòng này có hai tác dụng. Thứ nhất, nhiều người viết xong nhận ra câu hỏi đã có lời giải, chỉ là chưa tự cho mình thời gian nghĩ. Thứ hai, nếu vẫn cần cố vấn, bạn đã có sẵn phần lõi của lời nhờ và của buổi gặp đầu tiên. Người lâu năm nhận nhiều lời nhờ mơ hồ kiểu "anh chỉ cho em với"; một lời nhờ có ba dòng rõ ràng thường được trả lời nghiêm túc hơn.
Ví dụ giả định: anh Tuấn, kỹ thuật viên bảo trì ở một nhà máy tại Đồng Nai, viết ra rằng anh muốn biết có nên học thêm để lên giám sát ca hay theo hướng chuyên sâu sửa chữa máy, đã hỏi quản lý nhưng chỉ được trả lời chung chung, và cần một người từng làm giám sát ở nhà máy khác kể thật về công việc đó. Với ba dòng ấy, anh biết mình cần tìm ai.
Khi bạn là người lâu năm: cố vấn cũng dành cho bạn
Ý nghĩ "cố vấn chỉ dành cho người trẻ" khiến nhiều người làm nghề hai ba chục năm tự bỏ qua một nguồn giúp đỡ. Khi bạn chuyển từ chuyên môn sang quản lý ở tuổi bốn mươi, khi công ty đổi chủ và văn hoá làm việc đổi hẳn, khi bạn sắp nghỉ hưu và muốn làm tiếp ở một vai khác, bạn vẫn đang bước vào vùng chưa đi qua.
Người cố vấn trong trường hợp này có thể là người ngang tuổi đã đổi vai sớm hơn, một người ở ngành khác từng dẫn dắt một tổ chức qua thay đổi tương tự, hoặc một người trẻ giỏi công cụ số mà bạn cần thạo. Điểm khác là bạn mang tới nhiều kinh nghiệm hơn, nên quan hệ thường ngang hàng hơn và có trao đổi hai chiều rõ hơn.
Một điều nhiều người lâu năm thấy ngại là sợ mất thể diện khi nhờ. Thực tế, câu "anh làm nghề này hai mươi năm nhưng mảng này anh mới, muốn hỏi người đi trước" thường được đón nhận rất thoải mái. Người được hỏi hiểu rằng chỉ người tự tin mới hỏi như vậy.
Cái giá của việc không có ai để hỏi
Không có cố vấn, phần lớn người đi làm vẫn lớn lên được trong nghề. Họ chỉ trả giá bằng thời gian và bằng những lần vấp lẽ ra tránh được. Một kỹ sư trẻ tự học cách làm việc với nhà thầu phụ có thể mất hai ba công trình mới hiểu điều một chỉ huy trưởng lâu năm nói được trong một buổi tối. Một giáo viên mới tự xoay xở với phụ huynh khó tính có thể kiệt sức trong học kỳ đầu, trong khi một đồng nghiệp lớn tuổi đã có sẵn vài cách mở lời dùng được.
Cái giá thứ hai khó thấy hơn: những lựa chọn không được cân nhắc. Người không có ai để hỏi thường chọn theo thông tin trước mắt, nhận lời mời có lương cao hơn mà không hỏi về con đường sau đó, hoặc từ chối một vai mới vì sợ mà không biết người khác đã vượt qua nỗi sợ đó ra sao. Người cố vấn không quyết thay bạn, nhưng họ mở thêm những phương án bạn chưa nghĩ tới.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "mình có sống được mà không có cố vấn không" mà là "ở chặng này, một người đi trước có giúp mình bớt những lần vấp đắt giá không".
Câu hỏi thường gặp
Mới đi làm vài tháng đã nên tìm cố vấn chưa?
Vài tháng đầu bạn thường học được nhiều nhất từ sếp và đồng nghiệp trực tiếp, vì câu hỏi chủ yếu là cách làm việc hằng ngày. Khi bắt đầu thắc mắc về hướng đi, về cách được giao việc lớn hơn, hoặc thấy môi trường xung quanh không có ai để hỏi, đó là lúc nên tìm thêm người cố vấn.
Đọc sách của người thành công có thay được người cố vấn không?
Sách cho bạn khung nghĩ và câu chuyện, nhưng không nghe được hoàn cảnh của bạn và không hỏi lại bạn. Sách hợp để mở rộng góc nhìn, còn người cố vấn hợp để áp góc nhìn đó vào quyết định cụ thể. Hai thứ bổ sung cho nhau chứ không thay nhau.
Có nên tìm cố vấn khi đang thất nghiệp không?
Có, nhưng nên tách hai việc. Tìm việc cần kênh tuyển dụng, hồ sơ và người giới thiệu. Người cố vấn hợp hơn với câu hỏi rộng như nên quay lại nghề cũ hay chuyển hướng, cần học thêm gì. Đừng biến buổi cố vấn thành buổi xin việc trá hình, người được nhờ sẽ thấy ngại.
Làm sao biết mình đang cần cố vấn hay cần chuyên gia tâm lý?
Nếu bạn thấy rối về lựa chọn nghề nhưng ăn ngủ, sinh hoạt vẫn ổn, người cố vấn có thể giúp. Nếu bạn mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ, hay có ý nghĩ tiêu cực kéo dài nhiều tuần, hãy gặp nhân viên y tế hoặc chuyên gia tâm lý trước. Đó là chuyện sức khoẻ, không phải chuyện nghề.
Người hướng nội có cần cố vấn không?
Người hướng nội thường hợp với quan hệ cố vấn một kèm một hơn là những sự kiện đông người. Bạn có thể chủ động chọn hình thức nhắn tin trước, gặp ở chỗ yên tĩnh, chuẩn bị câu hỏi sẵn. Tính cách không quyết định bạn có cần cố vấn hay không, câu hỏi bạn đang mang mới quyết định.
Một lần hỏi ý kiến người đi trước có tính là có cố vấn không?
Một lần hỏi ý kiến là một cuộc trò chuyện nghề, rất có ích nhưng chưa phải quan hệ cố vấn. Quan hệ cố vấn có sự lặp lại: người đó biết bối cảnh của bạn qua thời gian, theo dõi bạn thử lời khuyên ra sao và góp ý tiếp. Nhiều quan hệ cố vấn bắt đầu chính từ một lần hỏi ý kiến tốt.