Sống ở một tỉnh mà nghề của bạn chỉ có vài người làm, bạn vẫn tìm được người cố vấn, chỉ là cần tìm xa hơn và giữ liên lạc chủ yếu qua cuộc gọi, tin nhắn. Nhiều quan hệ cố vấn từ xa kéo dài nhiều năm với chỉ vài lần gặp mặt, miễn là mỗi lần liên lạc có chuẩn bị và có việc cụ thể để làm sau đó.
Bài này viết cho người làm nghề ở tỉnh, ở huyện cũ, ở vùng xa: kỹ sư nông nghiệp ở Tây Nguyên, kế toán ở một doanh nghiệp miền núi, giáo viên ở vùng biên, chủ một xưởng nhỏ. Nó đi qua cách tìm người ở xa, cách lọc người trên mạng, cách làm một cuộc gọi cố vấn cho ra việc, và cách tận dụng những lần lên thành phố. Tình huống là ví dụ giả định.
Ở tỉnh xa thiếu gì và có gì
Người làm nghề ở tỉnh xa thường thiếu ba thứ: người đi trước cùng nghề ở gần, những dịp gặp gỡ người trong ngành, và thông tin về việc nghề đang đổi ra sao ở những nơi khác. Một kỹ sư thuỷ lợi ở Lai Châu có thể là người duy nhất trong đơn vị làm mảng đó; một chủ tiệm bánh ở Cao Bằng có thể chưa từng gặp một người làm bánh chuyên nghiệp nào khác.
Nhưng ở tỉnh cũng có những thứ mà người ở thành phố lớn thiếu. Quan hệ ở địa phương gần gũi hơn, người lâu năm trong vùng thường sẵn lòng giúp người trẻ cùng quê. Kinh nghiệm làm nghề trong điều kiện thiếu thốn cũng là thứ quý mà người ở xa không có, và đó là thứ bạn mang được vào quan hệ cố vấn để trao đổi hai chiều.
Vì vậy cách tìm cố vấn hợp lý cho người ở tỉnh thường kết hợp hai phía: một người gần, có thể khác nghề nhưng hiểu địa phương, và một người xa, cùng nghề, đi trước, để giữ cho bạn theo kịp nghề.
Tìm người cố vấn ở xa từ đâu
Những nguồn sau đây đã giúp nhiều người ở tỉnh tìm được người đi trước:
- Người cùng quê đang làm nghề ở thành phố lớn. Hội đồng hương, người quen của gia đình, thầy cô cũ thường biết ai trong vùng đã đi xa và đang làm gì. Người cùng quê thường có thiện cảm sẵn với người trẻ quê nhà.
- Thầy cô và bạn học cũ. Nếu bạn học xa nhà rồi về quê làm việc, giảng viên và bạn bè ở trường là cầu nối tự nhiên với người trong nghề ở nơi khác.
- Những người từng làm việc với đơn vị của bạn. Đoàn chuyên gia, cán bộ cấp trên từng về kiểm tra, đối tác từ nơi khác: họ đã biết hoàn cảnh nơi bạn làm, nên lời khuyên sát hơn.
- Khoá học, lớp bồi dưỡng tổ chức ở thành phố. Những lần đi học là dịp quen người đi trước và người ngang hàng ở nơi khác, rồi giữ liên lạc sau khoá.
- Nhóm nghề trực tuyến. Quan sát một thời gian, nhận ra người trả lời đều đặn và có trách nhiệm, rồi mới nhắn riêng.
Với cả năm nguồn, nguyên tắc nhờ vẫn như khi ở gần: nói rõ mình là ai, vì sao chọn người đó, đang vướng gì và xin một cuộc gọi ngắn trước.
Lọc người trên mạng cho an toàn
Quan sát trước khi nhắn. Xem người đó trả lời câu hỏi của người khác thế nào trong vài tuần: có cụ thể không, có dám nhận là mình không rõ chỗ nào không, có đẩy người hỏi sang mua thứ gì không. Người trả lời kỹ cho cả những câu hỏi không đem lại lợi ích gì cho họ thường là người đáng nhắn.
Đối chiếu qua người quen. Nếu có bạn bè hay đồng nghiệp chung, hỏi thăm họ về người đó. Một người làm nghề thật thường để lại dấu vết thật: nơi từng làm, người từng làm cùng.
Dè chừng lời hứa và sự vội vàng. Người hứa thu nhập, chức vụ chắc chắn, giục bạn quyết nhanh, mời vào nhóm kín có phí, hay dẫn tới mô hình tuyển người theo tầng là dấu hiệu nên dừng.
Không gửi giấy tờ và thông tin nhạy cảm. Người cố vấn không cần ảnh căn cước, tài khoản ngân hàng, mật khẩu hay dữ liệu nội bộ của đơn vị bạn. Ai đòi những thứ đó thì không phải người cố vấn.
Gặp mặt lần đầu ở nơi công cộng. Khi có dịp gặp trực tiếp, chọn quán cà phê, nơi đông người, báo cho người thân biết bạn đi gặp ai, ở đâu.
Một cuộc gọi cố vấn từ xa cho ra việc
Cuộc gọi mất đi nhiều tín hiệu của gặp mặt, nên phải bù bằng chuẩn bị. Một quy trình gợi ý:
- Hai ngày trước, gửi tin nhắn ngắn: bối cảnh ba bốn dòng và hai câu hỏi chính.
- Mười phút trước giờ gọi, kiểm tra mạng, tai nghe, chỗ ngồi yên tĩnh. Nếu mạng ở chỗ bạn yếu, báo trước và đề nghị gọi thoại thay vì video.
- Mở đầu bằng một câu cập nhật kết quả từ lần trước, rồi vào câu hỏi.
- Giữ cuộc gọi trong khoảng ba mươi đến bốn lăm phút, vì nói chuyện qua màn hình mệt hơn gặp mặt.
- Cuối cuộc gọi, nhắc lại một hai việc sẽ làm thử và hẹn thời điểm báo lại.
- Trong ngày, gửi tin nhắn cảm ơn kèm tóm tắt ngắn những ý chính để cả hai cùng nhớ.
Bước cuối đặc biệt có ích với quan hệ từ xa. Tin nhắn tóm tắt là "biên bản" chung, giúp lần gọi sau không phải nhắc lại từ đầu.
Giữ nhịp khi không gặp được nhau
Quan hệ từ xa dễ thưa dần vì thiếu những lần tình cờ gặp. Cách giữ nhịp là hẹn trước: ví dụ một cuộc gọi mỗi sáu tuần, ngày giờ cố định nếu được. Giữa các lần gọi, một hai tin nhắn ngắn báo tiến độ hoặc gửi một câu hỏi nhỏ là đủ để người kia không quên bạn.
Gửi hình ảnh công việc thật cũng giúp người ở xa hiểu bạn hơn. Một kỹ sư nông nghiệp gửi ảnh vườn cà phê sau đợt bón phân, một thợ mộc gửi ảnh mối ghép, một giáo viên gửi ảnh góc lớp đã sắp xếp lại: người cố vấn nhìn vào đó góp ý cụ thể hơn nhiều so với nghe kể. Nhớ che thông tin của người khác trong ảnh, như mặt học sinh hay tên khách hàng.
Ví dụ giả định: anh Lộc, kỹ sư nông nghiệp ở một hợp tác xã tại Đắk Lắk, giữ quan hệ cố vấn với một chuyên gia lâu năm về cây công nghiệp ở TP Hồ Chí Minh suốt ba năm. Họ chỉ gặp mặt hai lần, khi anh xuống thành phố dự hội thảo. Phần còn lại là một cuộc gọi mỗi tháng rưỡi và những tấm ảnh vườn gửi kèm câu hỏi.
Tận dụng những lần lên thành phố
Mỗi lần đi công tác, đi học, đi khám bệnh hay thăm người thân ở thành phố là một dịp gặp mặt người cố vấn. Hãy báo trước một hai tuần, đề nghị một buổi cà phê ngắn ở chỗ thuận đường cho họ. Một lần gặp mặt sau vài tháng gọi điện làm quan hệ ấm lên rõ rệt.
Nếu có thể, xin ghé xem nơi người cố vấn làm việc: phòng thí nghiệm, công trường, bếp nhà hàng, xưởng sản xuất. Nhìn tận mắt cách người giỏi tổ chức công việc dạy bạn nhiều điều mà không cuộc gọi nào truyền được. Nhiều người lâu năm vui lòng dẫn người học đi xem một vòng, miễn là bạn hỏi trước và không làm phiền giờ cao điểm.
Ngược lại, mời người cố vấn về thăm nơi bạn làm khi họ có dịp đi qua vùng của bạn. Với nhiều người ở thành phố, được xem cách nghề vận hành ở địa phương là điều thú vị, và đó là một cách bạn đáp lại công sức của họ.
Người gần, khác nghề: nửa còn lại của việc cố vấn
Người cố vấn ở xa giúp bạn về nghề, nhưng có những câu hỏi chỉ người hiểu địa phương trả lời được: cách làm việc với chính quyền xã, phường nơi bạn ở, cách giữ khách quen ở thị trấn nhỏ, cách cân giữa công việc và trách nhiệm với họ hàng đông. Một chủ doanh nghiệp lâu năm trong tỉnh, một cán bộ đã nghỉ hưu, một người thầy cũ có thể là người cố vấn tốt ở những mặt này dù khác nghề.
Những người này thường không quen với chữ "cố vấn". Bạn không cần gọi tên quan hệ; chỉ cần thỉnh thoảng ghé thăm, hỏi ý kiến về một chuyện cụ thể, rồi kể lại kết quả. Với nhiều người lớn tuổi ở địa phương, được người trẻ tìm đến hỏi chuyện là niềm vui, và họ sẽ giúp bạn rất nhiệt tình.
Kết hợp một người ở xa cùng nghề và một người ở gần hiểu địa phương, người làm nghề ở tỉnh nhiều khi có một hội đồng cố vấn cân bằng hơn cả người ở thành phố lớn.
Nghề quá ít người làm: tìm người ở nghề gần
Có những nghề mà cả nước chỉ vài chục người làm, hoặc ở tỉnh bạn chỉ mình bạn làm, như phục chế đồ gỗ cổ, đóng tàu gỗ truyền thống, dạy học cho trẻ khiếm thính ở một trường nhỏ. Tìm đúng người cùng nghề đi trước có khi mất nhiều năm. Trong lúc chờ, hãy tìm người ở nghề gần: nghề dùng chung kỹ thuật, chung loại khách hàng, hay chung cách tổ chức công việc với nghề của bạn.
Một thợ phục chế đồ gỗ có thể học nhiều từ một thợ mộc lâu năm về vật liệu, và từ một người làm bảo tàng về cách ghi chép hồ sơ hiện vật. Một giáo viên dạy trẻ khiếm thính có thể học từ giáo viên giáo dục đặc biệt nói chung, từ người làm phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu. Ghép nhiều mảnh như vậy, bạn có được phần lớn thứ một người đi trước cùng nghề có thể cho.
Khi tìm được người cùng nghề ở xa, kể cả ở nước ngoài, hãy coi đó là quan hệ quý và giữ thật đều. Với những nghề hiếm, mỗi người đi trước còn sẵn lòng chỉ dạy là một nguồn kinh nghiệm có thể mất đi nếu không ai hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Mạng internet ở chỗ mình yếu thì có cố vấn từ xa được không?
Được. Gọi thoại thường ổn định hơn gọi video, tin nhắn và tin nhắn thoại lại càng dễ. Bạn có thể gửi câu hỏi và ảnh trước, để người cố vấn trả lời bằng tin nhắn thoại vào lúc họ rảnh. Quan hệ cố vấn cần sự đều đặn hơn là hình ảnh đẹp.
Người cố vấn ở thành phố có hiểu hoàn cảnh ở tỉnh không?
Không phải lúc nào cũng hiểu, nên bạn cần kể rõ điều kiện nơi mình làm: quy mô, nguồn lực, khách hàng, đặc điểm địa phương. Khi lời khuyên không hợp, nói lại vì sao. Người cố vấn tốt sẽ điều chỉnh, và nhiều người còn học được từ chính hoàn cảnh của bạn.
Nên gọi video hay chỉ nhắn tin với người cố vấn từ xa?
Kết hợp cả hai thì tốt nhất. Cuộc gọi định kỳ dành cho những câu hỏi cần trao đổi qua lại, tin nhắn dành cho cập nhật ngắn và câu hỏi nhỏ. Chỉ nhắn tin thì dễ thành hỏi đáp rời rạc, chỉ gọi thì khó theo dõi giữa các lần.
Có nên tìm cố vấn là người nước ngoài qua mạng không?
Có thể, nhất là với nghề mà Việt Nam còn ít người làm. Cần lưu ý ngôn ngữ, múi giờ và sự khác biệt về điều kiện làm nghề. Lời khuyên của họ nên được kiểm lại với quy định và thực tế ở Việt Nam. Cẩn trọng hơn với dấu hiệu lừa đảo vì khó kiểm tra lai lịch.
Muốn về thành phố học hỏi một thời gian thì nhờ người cố vấn thế nào?
Nói rõ mục tiêu, thời gian bạn có, và điều bạn muốn học. Hỏi họ có biết nơi nào nhận người học việc hay thực tập ngắn không, thay vì xin vào chính chỗ họ ngay. Nếu họ chủ động mời, hãy hỏi kỹ về điều kiện, nơi ở, và thoả thuận rõ trước khi đi.
Người cố vấn ở xa không trả lời tin nhắn một thời gian thì làm sao?
Chờ một hai tuần rồi nhắn hỏi thăm nhẹ nhàng, không kèm câu hỏi nghề. Họ có thể đang bận hoặc có chuyện riêng. Nếu lâu hơn vẫn im lặng, giữ quan hệ ở mức hỏi thăm dịp lễ tết và tìm thêm người khác cho câu hỏi đang cần.