Người cố vấn hợp nhất thường ở gần bạn hơn bạn nghĩ: một người ở phòng ban khác trong công ty, một sếp cũ đã chuyển chỗ, một người làm lâu năm vừa nghỉ hưu, hay người quen của một người quen. Nguồn xa hơn như hội nghề, lớp học và các cộng đồng trực tuyến cũng dùng được, nhưng cần lọc kỹ hơn vì bạn biết ít về người ở đó.
Bài này đi qua sáu nguồn theo thứ tự từ gần đến xa, mỗi nguồn có ưu điểm, rủi ro và cách tiếp cận riêng. Trước khi bắt đầu, bạn nên có sẵn vài dòng về điều mình muốn học, vì nó quyết định nên tìm ở nguồn nào.
Bắt đầu từ câu hỏi: mình cần học điều gì
Không có "người cố vấn giỏi" chung chung, chỉ có người hợp với điều bạn cần lúc này. Nếu bạn muốn hiểu cách thăng tiến trong chính công ty mình, người hợp nhất là người đã đi con đường đó ở đây. Nếu bạn muốn đổi sang ngành khác, người hợp là người trong ngành đích, không phải người giỏi nhất ngành hiện tại. Nếu bạn muốn học cách quản lý con người ở xưởng sản xuất, một tổ trưởng lâu năm ở nhà máy khác có khi hợp hơn một giám đốc văn phòng.
Hãy viết ra hai ba đặc điểm người bạn cần: đã làm vai nào, ở loại tổ chức nào, trải qua tình huống gì. Ví dụ giả định: chị Hoa làm kế toán ở một doanh nghiệp gia đình tại Cần Thơ, muốn lên kế toán trưởng. Người chị cần là ai đó đã làm kế toán trưởng ở doanh nghiệp vừa và nhỏ, tốt nhất từng làm việc với chủ là người trong gia đình. Danh sách đó lập tức loại đi phần lớn người nổi tiếng trong nghề và chỉ chị về những người gần hơn.
Khi đã có chân dung, bạn sẽ thấy mỗi nguồn dưới đây chứa loại người khác nhau, và việc tìm kiếm có hướng hơn hẳn.
Nguồn một và hai: trong công ty và những người từng làm cùng
Người ở bộ phận khác trong công ty. Họ hiểu văn hoá, cách xét thưởng, những luật không viết ra của nơi bạn làm, nhưng không chấm điểm bạn. Một trưởng nhóm bên kinh doanh có thể cố vấn rất tốt cho một kỹ sư muốn hiểu khách hàng. Cẩn thận chỉ ở một điểm: chuyện bạn kể có thể lan trong công ty, nên lúc đầu chỉ kể những gì bạn không ngại người khác biết.
Sếp cũ và đồng nghiệp cũ đã chuyển chỗ. Đây thường là nguồn tốt nhất mà người ta hay quên. Họ đã thấy bạn làm việc, biết điểm mạnh điểm yếu của bạn, và giờ không còn ràng buộc đánh giá. Một tin nhắn hỏi thăm kèm một câu hỏi cụ thể là cách mở lại quan hệ tự nhiên.
Người đã nghỉ hưu từ chính công ty hay ngành của bạn. Nhiều người vừa rời vị trí sau hai ba chục năm vẫn còn nguyên kinh nghiệm và có thời gian hơn người đang làm. Đồng nghiệp lớn tuổi hay phòng nhân sự thường biết ai còn giữ liên lạc và sẵn lòng trò chuyện.
Chương trình kèm cặp nội bộ, nếu có. Một số tổ chức có chương trình ghép cặp người mới với người lâu năm. Đăng ký vào đó là cách nhanh nhất vì người cố vấn đã đồng ý dành thời gian từ trước.
Nguồn ba: người quen của người quen
Phần lớn quan hệ cố vấn ngoài công ty bắt đầu bằng một lời giới thiệu. Cách làm cho lời giới thiệu có tác dụng:
- Kể cho năm đến mười người bạn tin rằng bạn đang tìm một người đi trước ở mảng cụ thể nào, kèm hai ba đặc điểm đã viết ở trên.
- Nhờ người giới thiệu hỏi trước người kia có sẵn lòng nói chuyện không, thay vì đưa ngay số liên lạc của họ cho bạn.
- Gửi cho người giới thiệu một đoạn ngắn tự giới thiệu để họ chuyển nguyên văn, đỡ phải tự viết hộ bạn.
- Khi được nhận lời, báo lại cho người giới thiệu biết, và sau buổi gặp đầu kể ngắn gọn cho họ nghe. Người giới thiệu cũng đã bỏ uy tín của họ ra cho bạn.
- Nếu người kia từ chối hay im lặng, cảm ơn người giới thiệu và không nhờ họ hỏi lại lần hai.
Cha mẹ, cô chú trong gia đình cũng là một mạng lưới. Nhiều người trẻ ngại nhờ, nhưng một câu hỏi "trong những người cô quen, có ai từng làm điều dưỡng trưởng không" có khi mở ra đúng người bạn cần.
Nguồn bốn và năm: hội nghề, lớp học và những nơi người trong nghề gặp nhau
Hội nghề, câu lạc bộ ngành, các buổi sinh hoạt chuyên môn là nơi người làm lâu năm hay góp mặt. Chuyện chọn hội và cách tham gia để mở rộng quan hệ là một chủ đề riêng của mạng lưới nghề nghiệp; ở đây chỉ nói một điều: đừng đi sự kiện với ý định "tìm được cố vấn hôm nay". Hãy đến để nghe, đặt một câu hỏi tốt trong phần thảo luận, và sau đó nhắn cảm ơn người đã trả lời. Quan hệ cố vấn đến từ lần nói chuyện thứ hai, thứ ba.
Lớp học, khoá đào tạo nghề, lớp bồi dưỡng nghiệp vụ là nguồn hay bị bỏ qua. Người đứng lớp thường là người làm thật trong nghề, và học viên cùng lớp có người đi trước bạn vài năm. Một giảng viên thỉnh giảng thấy bạn hỏi kỹ và làm bài nghiêm túc sẽ dễ nhận lời nói chuyện thêm sau khoá hơn là một người lạ hoàn toàn.
Với sinh viên, thầy cô hướng dẫn thực tập và người kèm ở nơi thực tập là hai người cố vấn tự nhiên đầu tiên. Với người làm nghề thủ công, xưởng, tiệm của người thợ giỏi trong vùng vẫn là nơi tìm thầy truyền thống nhất.
Nguồn sáu: trực tuyến, và cách lọc người ở đó
Các nhóm nghề trên mạng xã hội, diễn đàn chuyên môn, hồ sơ nghề nghiệp trực tuyến giúp bạn thấy được những người lâu năm ở khắp nơi, đặc biệt có ích khi bạn sống ở tỉnh xa hay làm một nghề ít người. Cách tốt là quan sát một thời gian: ai trả lời câu hỏi của người khác đều đặn, cụ thể, chịu nói cả cái khó và cái mình không biết.
Đây cũng là nguồn nhiều rủi ro nhất. Có người tự gọi mình là "mentor" để bán khoá học làm giàu, mời vào nhóm kín có phí, hoặc dẫn tới mô hình kinh doanh đa cấp. Một số dấu hiệu nên dè chừng: hứa thu nhập hay kết quả cụ thể, giục quyết nhanh, đòi chuyển tiền trước khi trò chuyện, khoe nhiều về lối sống hơn về nghề, né câu hỏi về kinh nghiệm làm việc thật. Người cố vấn nghiêm túc hiếm khi chủ động mời chào bạn.
Nếu bạn muốn có người giúp kết nối, trên Kỳ Cựu bạn có thể để lại nhu cầu tìm cố vấn, Kỳ Cựu sẽ liên hệ lại để hỏi thêm. Dù tìm qua kênh nào, buổi gặp đầu vẫn nên là một cuộc trò chuyện để hai bên xem có hợp không, chưa cam kết gì.
So sáu nguồn theo độ tin cậy và công sức
Bảng gom sáu nguồn để bạn chọn bắt đầu từ đâu. Thông thường nên thử từ trên xuống.
| Nguồn | Bạn biết về họ | Họ biết về bạn | Công sức tiếp cận | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|---|
| Người ở bộ phận khác | Khá nhiều | Ít đến vừa | Thấp | Chuyện riêng lan trong công ty |
| Sếp, đồng nghiệp cũ | Nhiều | Nhiều | Thấp | Họ nhìn bạn theo hình ảnh cũ |
| Người đã nghỉ hưu trong ngành | Vừa | Ít | Vừa | Thông tin về ngành có thể đã cũ một phần |
| Người quen của người quen | Qua người giới thiệu | Qua người giới thiệu | Vừa | Ngại từ chối, quan hệ gượng |
| Hội nghề, lớp học | Ít lúc đầu | Ít lúc đầu | Cao, cần thời gian | Mất công mà chưa có kết quả ngay |
| Trực tuyến | Ít, khó kiểm | Rất ít | Thấp để nhắn, cao để tin | Gặp người giả danh, lừa đảo |
Cột "họ biết về bạn" quan trọng hơn người ta nghĩ: người cố vấn càng hiểu bạn, lời khuyên càng sát. Với nguồn xa, bạn phải bù bằng cách kể rõ hoàn cảnh của mình ngay từ đầu.
Cố vấn ngoài ngành: khi người khác nghề lại giúp được
Nhiều người chỉ tìm cố vấn trong đúng nghề của mình và bỏ qua một nguồn rất giá trị: người làm nghề khác nhưng đã giải đúng loại bài toán bạn đang gặp. Một trưởng ca điều dưỡng và một tổ trưởng xưởng may cùng phải chia ca, giữ người, xử lý người làm lâu năm không phục người mới lên. Một chủ tiệm sửa xe và một chủ phòng khám nha nhỏ cùng phải giữ khách quen và dạy thợ trẻ. Kinh nghiệm quản lý con người, giữ chữ tín với khách, đi qua một lần đổi chủ thường chuyển được giữa các nghề.
Cố vấn ngoài ngành còn có một lợi thế: họ không bị ràng buộc bởi "ngành mình vẫn làm thế". Câu hỏi ngây thơ của người ngoài nghề đôi khi chỉ ra đúng chỗ cả ngành đã quen mà không còn ai thắc mắc.
Điểm cần lưu ý là phần chuyên môn hẹp, quy định riêng của ngành, bạn vẫn phải hỏi người trong nghề hoặc tra văn bản hiện hành. Người cố vấn ngoài ngành hợp nhất khi câu hỏi của bạn là về con người, về cách làm việc, về lựa chọn, chứ không phải về kỹ thuật.
Những sai lầm khi đi tìm cố vấn
Chỉ nhìn lên thật cao. Người đứng đầu ngành thường quá bận và quá xa những gì bạn đang gặp. Người đi trước bạn vài năm đến mười mấy năm nhớ rõ cảm giác của chặng bạn đang ở.
Chọn theo chức danh thay vì theo trải nghiệm. Một giám đốc chưa từng chuyển ngành không giúp được nhiều cho người đang định chuyển ngành, dù chức danh lớn đến đâu.
Chờ người hoàn hảo. Người cố vấn vừa đủ hợp mà sẵn lòng gặp bạn đều đặn giá trị hơn nhiều so với người lý tưởng mà bạn không bao giờ dám nhắn.
Tìm một người cho mọi việc. Một người giỏi chuyên môn chưa chắc giỏi chuyện quản lý tiền hay cân bằng gia đình. Có thể tìm vài người cho vài mặt khác nhau.
Bỏ quên những người đã quý mình. Thầy cô cũ, người kèm thực tập, đồng nghiệp lớn tuổi từng chỉ việc cho bạn là những người dễ nhận lời nhất mà nhiều người không nghĩ tới.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nhờ người nổi tiếng trong ngành làm cố vấn không?
Có thể thử, nhưng khả năng nhận lời thấp vì họ nhận rất nhiều lời nhờ. Thường hiệu quả hơn là tìm người đi trước bạn năm đến mười lăm năm, còn nhớ rõ những khó khăn bạn đang gặp và có thời gian hơn. Người nổi tiếng hợp với một buổi hỏi chuyện hơn là quan hệ cố vấn dài.
Tìm cố vấn trong công ty có sợ sếp phật lòng không?
Phần lớn người quản lý thấy nhân viên chủ động học hỏi là điều tốt. Bạn cứ nói với sếp rằng mình đang học thêm từ một người bên bộ phận khác về mảng nào đó. Điều nên tránh là dùng buổi cố vấn để than phiền về sếp, vì chuyện đó dễ quay lại và làm khó mọi người.
Người đã nghỉ hưu có còn theo kịp nghề để cố vấn không?
Công cụ và quy định có thể đã đổi, nhưng cách xử lý con người, cách đọc tình huống, cách giữ đạo đức nghề thì ít đổi. Người đã nghỉ hưu thường mạnh ở phần đó và có thời gian để lắng nghe. Phần kỹ thuật mới, bạn bổ sung bằng tài liệu hiện hành hoặc một người cố vấn trẻ hơn.
Làm sao biết một người trên mạng có kinh nghiệm thật?
Xem họ đã trả lời người khác thế nào trong thời gian dài, có cụ thể không, có dám nói mình không biết không. Hỏi họ về những việc từng làm và đối chiếu qua người quen chung nếu có. Cẩn thận với người hứa kết quả, giục quyết nhanh hay đòi tiền trước khi trò chuyện.
Có nên trả tiền để có người cố vấn không?
Có những hình thức cố vấn theo buổi hay theo gói, hợp khi bạn cần một chặng có mục tiêu rõ và không tìm được người qua quan hệ. Trước khi trả, hãy hỏi rõ người đó đã làm gì trong nghề, buổi gặp diễn ra thế nào, huỷ ra sao. Phần lớn quan hệ cố vấn nghề nghiệp vẫn là không trả phí.
Mất bao lâu để tìm được một người cố vấn hợp?
Không có con số chung. Với nguồn gần như sếp cũ hay người ở bộ phận khác, có khi chỉ vài tuần. Với nguồn xa như hội nghề hay trực tuyến, thường cần vài tháng quen biết trước khi có quan hệ cố vấn thật. Đừng chờ tìm được người hoàn hảo, một người hợp vừa đủ đã giúp được nhiều.
