Làm nghề bền sau tuổi 50 phần lớn là chuyện thay đổi cách làm chứ không chỉ là cố gắng hơn: chia lại nhịp trong ngày, điều chỉnh chỗ ngồi, ánh sáng, cân nhắc ca đêm, và giữ lịch khám định kỳ đều đặn. Cơ thể ngoài 50 vẫn làm được rất nhiều việc, nhưng nó hồi phục chậm hơn và báo hiệu khác hơn so với thời ba mươi.
Bài này là thông tin chung cho người đi làm, không phải lời khuyên y tế cho trường hợp cụ thể và không thay cho việc khám bệnh. Mỗi người có tình trạng sức khoẻ riêng; khi có triệu chứng bất thường hay bệnh đang điều trị, bạn cần hỏi bác sĩ trước khi thay đổi nhịp làm việc hay vận động.
Cơ thể ngoài 50 khác ở đâu khi làm việc
Điều nhiều người làm nghề lâu năm nhận thấy đầu tiên không phải là yếu đi, mà là cần lâu hơn để hồi lại. Một ca làm dài, một chuyến công tác xa, một tuần dồn việc ngày xưa ngủ một đêm là qua, giờ có thể mất vài ngày. Nếu không để ý điều này, mệt mỏi tích dần qua các tuần, và người ta dễ kết luận sai rằng mình không còn làm được nghề.
Thị lực điều tiết gần thường thay đổi từ khoảng tuổi 40 trở đi, khiến việc đọc chữ nhỏ, nhìn màn hình gần, làm việc tỉ mỉ dưới ánh sáng yếu trở nên mệt hơn. Lưng, cổ, vai, khớp gối dễ lên tiếng hơn với những tư thế giữ lâu hay động tác lặp đi lặp lại. Giấc ngủ cũng có thể thay đổi, đặc biệt với người làm ca.
Những thay đổi này là phổ biến, không phải bệnh, nhưng cũng không nên tự coi mọi triệu chứng là do tuổi. Một cơn đau mới, kéo dài hay tăng dần, một sự mệt mỏi khác thường, cần được bác sĩ xem. Phần còn lại của bài nói về những điều chỉnh chung trong công việc mà phần lớn người đi làm có thể tự làm.
Chia lại nhịp làm việc trong ngày
Làm việc khó vào lúc minh mẫn nhất. Nhiều người ngoài 50 thấy buổi sáng làm việc tập trung tốt nhất. Hãy xếp những việc đòi hỏi chính xác, quyết định quan trọng vào khung giờ ấy, để việc nhẹ, việc lặp lại sang buổi chiều.
Nghỉ ngắn mà đều. Thay vì làm liền ba bốn tiếng rồi nghỉ dài, hãy chia thành những quãng ngắn có nghỉ vài phút để đứng dậy, đi lại, nhìn xa. Với nghề đứng nhiều, nghỉ là lúc ngồi; với nghề ngồi nhiều, nghỉ là lúc đứng.
Đừng dồn việc nặng liên tiếp. Nếu có thể sắp xếp, xen việc nặng với việc nhẹ, việc cần sức với việc cần đầu óc. Một tuần có ba ngày liên tục làm việc nặng sẽ mệt hơn nhiều so với ba ngày xen kẽ.
Giữ một khoảng trống mỗi tuần. Một buổi không xếp lịch giúp bạn có chỗ xử lý việc phát sinh mà không phải kéo dài ngày làm.
Nói với nơi làm việc khi cần điều chỉnh. Theo Bộ luật Lao động 2019, người lao động cao tuổi có thể thoả thuận rút ngắn thời giờ làm việc hằng ngày. Ngay cả trước tuổi nghỉ hưu, nhiều nơi sẵn lòng điều chỉnh lịch nếu bạn đề xuất cụ thể và hợp lý.
Chỗ làm việc: mắt, lưng và đôi tay
Những điều chỉnh nhỏ ở chỗ làm việc thường mang lại khác biệt lớn. Bảng dưới gợi ý theo nhóm nghề phổ biến.
| Nhóm nghề | Điều hay gây mỏi | Điều chỉnh gợi ý |
|---|---|---|
| Văn phòng, kế toán, thiết kế | Nhìn màn hình gần lâu, cổ cúi, vai gồng | Đặt màn hình ngang tầm mắt, chữ trên màn hình đủ lớn, ghế có tựa lưng, nhìn xa định kỳ |
| Thợ thủ công, may, sửa chữa | Việc tỉ mỉ dưới ánh sáng yếu, cúi lâu | Đèn chiếu sáng đủ tại chỗ làm, bàn cao hợp tầm, kê chân khi ngồi lâu |
| Bán hàng, đứng quầy, bếp | Đứng lâu, đi lại nhiều trên sàn cứng | Giày êm chắc, thảm chống mỏi nếu có, ghế ngồi lúc vắng khách |
| Công trường, xưởng, kho | Mang vác, cúi người nhấc vật nặng | Chia nhỏ khối nặng, dùng xe đẩy, nhờ người cùng nâng, không vội |
| Lái xe, giao hàng | Ngồi lâu, rung, căng mắt khi trời tối | Dừng nghỉ theo quãng, chỉnh ghế, hạn chế chạy đường dài ban đêm |
Nếu bạn cần kính khi làm việc gần, việc đo mắt ở cơ sở có chuyên môn giúp có kính phù hợp với khoảng cách làm việc thật của mình. Đừng mượn kính của người khác hay dùng kính mua sẵn trong thời gian dài mà không kiểm tra.
Với nghề có mang vác, máy móc, làm trên cao, pháp luật lao động hạn chế sử dụng người lao động cao tuổi làm công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ, trừ khi bảo đảm điều kiện an toàn. Đây là cơ sở để bạn đề xuất chuyển sang phần việc nhẹ hơn trong cùng nghề.
Đổi phần việc trong cùng nghề khi sức đã khác
Nghề nào cũng có phần nặng và phần nhẹ. Trong bếp có người đứng lửa và người sơ chế, lên thực đơn, kiểm hàng. Ở công trường có người trực tiếp thi công và người kiểm tra, ghi nhật ký. Chuyển dần sang phần nhẹ hơn giúp bạn ở lại với nghề mà không phải gồng.
Đổi phần việc là đổi cách góp sức, không phải lùi bước. Những phần việc đòi con mắt và kinh nghiệm thường chính là phần người trẻ còn yếu. Khi bạn đảm nhận chúng, cả nhóm được lợi.
Đề xuất trước khi cơ thể buộc phải dừng. Người chờ đến lúc chấn thương mới xin đổi việc thường mất nhiều hơn người chủ động đề xuất sớm. Một lời đề nghị bình tĩnh khi còn khoẻ cũng dễ được đón nhận hơn.
Học thêm kỹ năng cho phần việc mới. Chuyển sang kiểm tra chất lượng có thể cần học thêm cách lập biên bản, dùng thiết bị đo. Chuyển sang lên kế hoạch có thể cần học thêm bảng tính. Phần học này nhỏ so với vốn nghề bạn đã có.
Ca đêm và làm việc trái giờ
Làm ca đêm, ca xoay vòng là đặc thù của nhiều nghề: điều dưỡng, bảo vệ, vận hành nhà máy, lái xe, bếp nhà hàng. Nhiều người kỳ cựu đã làm ca đêm hàng chục năm, nhưng thấy càng về sau càng khó ngủ bù và mất nhiều ngày để lấy lại nhịp.
Nếu bạn đang làm ca đêm, vài điều chung có thể giúp: giữ phòng ngủ ban ngày tối và yên tĩnh, ngủ vào khung giờ cố định sau ca, hạn chế đồ uống có chất kích thích về cuối ca, và cẩn trọng khi lái xe về nhà lúc buồn ngủ. Nếu nơi làm việc có thể sắp ca xoay theo chiều thuận, từ sáng sang chiều sang đêm, việc thích nghi thường dễ hơn.
Đến một lúc, câu hỏi nên đặt ra là có thể chuyển sang ca ngày được không. Đây là đề xuất hợp lý với nhiều nơi, nhất là khi bạn kèm thêm vai kèm cặp người trẻ đang làm ca đêm. Nếu bạn có bệnh đang điều trị, việc làm ca đêm nên được bàn với bác sĩ.
Ví dụ giả định: chú Long, nhân viên vận hành trạm bơm ở Vĩnh Long, làm ca xoay hai mươi năm. Ngoài 55, chú thấy mỗi đợt ca đêm khiến chú mệt cả tuần. Chú đề xuất với trạm chuyển hẳn sang ca ngày, đổi lại nhận thêm việc hướng dẫn kỹ thuật cho hai nhân viên mới làm ca đêm. Trạm đồng ý vì vừa giữ được người giỏi, vừa có người kèm.
Lịch khám định kỳ và những điều nên hỏi
Khám sức khoẻ định kỳ giúp phát hiện sớm những vấn đề chưa có triệu chứng. Người sử dụng lao động có trách nhiệm tổ chức khám sức khoẻ định kỳ cho người lao động theo quy định, và người lao động cao tuổi được quan tâm chăm sóc sức khoẻ.
- Giữ lịch khám đều đặn theo hướng dẫn của bác sĩ và nơi làm việc, không bỏ qua vì bận.
- Mang theo kết quả khám lần trước để bác sĩ so sánh.
- Kể với bác sĩ về đặc thù công việc của bạn: đứng lâu, ngồi lâu, ca đêm, mang vác, tiếp xúc tiếng ồn, bụi, hoá chất.
- Hỏi bác sĩ những điều nên lưu ý riêng khi làm nghề của mình với tình trạng sức khoẻ hiện tại.
- Nếu đang dùng thuốc, hỏi xem thuốc có ảnh hưởng đến việc lái xe, vận hành máy hay làm ca đêm không.
- Ghi lại lời dặn, đừng chỉ dựa vào trí nhớ.
Những dấu hiệu như đau ngực, khó thở, chóng mặt, tê yếu tay chân, đau đầu dữ dội đột ngột cần được đi khám ngay, không chờ đến lịch định kỳ, và không cố làm cho xong ca. Bài viết không thể liệt kê hết các trường hợp, nên khi lo lắng, hãy hỏi nhân viên y tế.
Giữ sức ngoài giờ làm
Sức làm nghề không chỉ được giữ ở chỗ làm. Vận động đều đặn vừa sức, ăn uống điều độ, ngủ đủ, giữ những mối quan hệ làm mình vui, đều góp phần. Không cần những chương trình tập phức tạp: đi bộ, đạp xe, bơi, các bài vận động nhẹ phù hợp với sức khoẻ của mình, đã được nhiều người duy trì lâu năm. Trước khi bắt đầu một hình thức vận động mới, nhất là khi có bệnh nền, hãy hỏi bác sĩ.
Cũng nên chú ý sức khoẻ tinh thần. Áp lực công việc, lo lắng về việc giữ chỗ làm, cảm giác bị bỏ lại phía sau, có thể làm người ta mệt hơn mọi ca làm. Trò chuyện với người thân, bạn nghề, hoặc tìm đến người có chuyên môn khi thấy buồn bã, lo âu kéo dài, là một phần của việc giữ sức làm nghề.
Cuối cùng, hãy lắng nghe những người thân thiết nhất. Đôi khi vợ chồng, con cái nhận ra bạn mệt hơn trước sớm hơn chính bạn. Lời nhắc của họ không phải là sự cản trở, mà là một tín hiệu đáng để dừng lại xem xét nhịp làm việc của mình.
Câu hỏi thường gặp
Ngoài 50 có nên tiếp tục làm ca đêm không?
Nhiều người vẫn làm được, nhưng thường cần thời gian hồi phục lâu hơn. Nếu thấy mệt kéo dài, khó ngủ bù hoặc có bệnh đang điều trị, nên hỏi bác sĩ và cân nhắc đề xuất chuyển sang ca ngày với nơi làm việc.
Bao lâu nên khám sức khoẻ định kỳ một lần?
Tần suất phụ thuộc quy định với từng nhóm nghề và tình trạng sức khoẻ của mỗi người. Hãy theo lịch của nơi làm việc và lời dặn của bác sĩ. Khi có triệu chứng bất thường, đi khám ngay mà không chờ đến lịch.
Nơi làm việc có phải điều chỉnh công việc cho người lớn tuổi không?
Pháp luật lao động có những quy định bảo vệ người lao động cao tuổi, như hạn chế việc nặng nhọc, độc hại ảnh hưởng xấu tới sức khoẻ và cho phép thoả thuận rút ngắn giờ làm. Chi tiết cụ thể nên tra văn bản hiện hành và bàn với nơi làm việc.
Mỏi mắt khi làm việc gần có phải do tuổi không?
Thay đổi điều tiết mắt là phổ biến từ khoảng tuổi 40, nhưng mỏi mắt có nhiều nguyên nhân khác nhau. Nên đi khám mắt ở cơ sở có chuyên môn để được kiểm tra và tư vấn kính phù hợp, không nên tự đoán.
Đau lưng khi làm việc lâu năm thì làm gì trước?
Điều chỉnh tư thế, chỗ ngồi, cách mang vác và nghỉ ngắn đều đặn thường giúp ích. Nếu đau kéo dài, tăng dần, lan xuống chân hoặc kèm tê yếu, cần đi khám để bác sĩ đánh giá, không tự dùng thuốc kéo dài.
