Một bài chia sẻ kinh nghiệm nghề có ích khi nó kể một chuyện cụ thể, nói rõ lúc đó mình đã nghĩ gì và làm gì, kể cả chỗ sai, rồi rút ra một hai điều người đọc mang đi dùng được trong nghề của họ. Bài kể chung chung kiểu "nghề này cần đam mê và kiên trì" thì ai cũng viết được, và gần như không ai nhớ.
Bài này dành cho người đã làm một nghề nhiều năm, muốn viết lại những gì mình biết cho người trẻ trong nghề: trên trang của hội nghề, bản tin nội bộ, một trang cá nhân hay một tập san chuyên ngành. Mục đích ở đây là trao lại cho nghề, không phải quảng bá dịch vụ của mình. Phần cuối có một khung bài để bạn thử viết bài đầu tiên.
Vì sao người lâu năm nên viết, và vì sao nhiều người ngại
Người làm nghề hai ba chục năm mang trong đầu một kho tình huống mà sách giáo trình không có: lần công trình gặp mưa đúng ngày đổ mái, lần khách hàng khó nhất hoá thành khách lâu năm nhất, lần một quyết định nhỏ cứu được cả dự án. Những chuyện đó thường chỉ được kể trong bữa cơm, rồi mất đi khi người kể nghỉ hưu.
Viết ra giúp kho đó tồn tại lâu hơn người kể, và đến được với những người trẻ không có cơ hội ngồi cạnh bạn. Một bài viết tốt có thể được chuyền tay trong nhóm nghề nhiều năm, được giáo viên đọc cho học trò nghe, được người mới lưu lại để đọc trước một việc khó.
Nhưng nhiều người lâu năm ngại viết vì ba lý do. Thứ nhất là nghĩ mình không biết viết; thực ra bài chia sẻ nghề cần rõ ràng hơn là hay. Thứ hai là sợ bị cho là khoe; điều này tránh được bằng cách kể cả cái sai và tập trung vào người đọc. Thứ ba là sợ lộ chuyện của khách hàng, công ty cũ; điều này cũng xử lý được bằng cách che đúng chỗ, sẽ nói ở phần sau.
Chọn chuyện để kể: dấu hiệu một chuyện đáng viết
Có một quyết định ở giữa. Chuyện đáng kể thường có một lúc bạn phải chọn giữa hai hướng, và lựa chọn đó có hậu quả. Người đọc học được nhiều nhất từ cách bạn cân nhắc lúc đó.
Có điều bạn biết bây giờ mà ngày ấy không biết. Nếu nhìn lại bạn thấy mình đã có thể làm khác, đó là chỗ bài viết có giá trị. Nếu mọi thứ diễn ra suôn sẻ từ đầu đến cuối, chuyện đó thường ít điều để học.
Người mới trong nghề sẽ gặp tình huống tương tự. Chuyện về một sự kiện hiếm có một lần trong đời có thể hấp dẫn, nhưng chuyện về một tình huống ai cũng sẽ gặp trong năm năm đầu thì có ích hơn.
Kể được mà không làm lộ ai. Có những chuyện rất hay nhưng không che được nhân vật, vì quá đặc biệt hoặc vì ai trong nghề cũng biết là chuyện của ai. Những chuyện đó nên để lại, hoặc chỉ kể bài học mà không kể chi tiết.
Bạn vẫn nhớ đủ rõ. Bài chia sẻ dựa trên trí nhớ, và trí nhớ hay lấp chỗ trống bằng những chi tiết hợp lý. Nếu không chắc một chi tiết, hãy nói là không nhớ chắc, hoặc bỏ đi.
Khung một bài chia sẻ kinh nghiệm nghề
Không có công thức bắt buộc, nhưng khung dưới đây giúp người lần đầu viết đi từ đầu đến cuối mà không lạc. Mỗi bước chỉ cần vài đoạn ngắn.
- Câu mở: nói thẳng bài này giúp người đọc điều gì, trong tình huống nào.
- Bối cảnh: lúc đó bạn làm vị trí gì, công việc ra sao, đủ để người đọc hình dung mà không cần tên công ty hay tên người.
- Tình huống: chuyện gì xảy ra, vì sao khó.
- Điều bạn đã nghĩ và đã làm: kể cả những gì bạn cân nhắc mà không chọn.
- Kết quả: tốt, xấu hay lẫn lộn, nói thật.
- Nhìn lại: nếu làm lại bạn sẽ giữ gì, đổi gì.
- Điều người đọc dùng được: một hai việc cụ thể họ có thể làm khi gặp tình huống tương tự.
Khung này cố ý đặt phần "nhìn lại" và "điều người đọc dùng được" ở cuối, vì đó là phần người đọc tìm kiếm. Nhiều bài chia sẻ dừng ở kết quả, khiến người đọc biết chuyện nhưng không biết làm gì với nó.
Kể cả chỗ sai mà không tự hạ mình
Người đọc tin bài chia sẻ hơn khi người viết kể cả những lần mình sai. Một bài chỉ toàn thành công nghe như một tờ giới thiệu, còn một bài có cả chỗ vấp nghe như lời của người thật đã đi qua.
Kể chỗ sai không có nghĩa là tự trách hay kể lể. Cách kể có ích là mô tả bình thản: lúc đó mình có thông tin gì, mình đã quyết định thế nào, điều gì xảy ra, và bây giờ mình hiểu khác ra sao. Người đọc không cần biết bạn đã buồn bao nhiêu; họ cần biết họ có thể tránh điều đó thế nào.
Ví dụ giả định: anh Phúc, kỹ sư điện ba mươi năm, viết một bài về lần anh nhận bàn giao một hệ thống mà không kiểm lại sơ đồ thực tế. Anh không viết dài về cảm giác, chỉ kể ngắn gọn rằng sơ đồ không khớp với dây thực, việc đó làm anh mất hai ngày tìm lỗi, và từ đó anh luôn yêu cầu đi kiểm hiện trường trước khi ký nhận. Bài ngắn nhưng nhiều kỹ sư trẻ lưu lại.
Một lưu ý: kể sai lầm của mình thì được, nhưng tránh kể sai lầm của người khác theo cách làm họ bị nhận ra. Nếu cần nhắc đến lỗi của đồng nghiệp hay cấp trên cũ, hãy che kỹ và tập trung vào tình huống, không vào con người.
Viết cho người mới đọc hiểu: thuật ngữ, bối cảnh và độ dài
Người viết lâu năm trong nghề hay quên rằng người đọc trẻ chưa có những hiểu biết mà mình coi là hiển nhiên. Một từ lóng của nghề, một tên viết tắt, một quy trình đã đổi tên từ mười năm trước có thể làm người mới dừng lại giữa bài. Kinh nghiệm phổ biến là đọc lại bài và gạch dưới mọi thuật ngữ; với mỗi từ, hoặc giải thích ngắn trong ngoặc, hoặc thay bằng lời thường.
Bối cảnh cũng cần được kể lại. Chuyện xảy ra hai mươi năm trước diễn ra trong điều kiện khác hẳn bây giờ: công cụ khác, quy định khác, cách tổ chức công việc khác. Một hai câu nói rõ "thời đó chưa có điều này" giúp người đọc hiểu vì sao bạn phải xoay xở như vậy, và biết phần nào của bài học còn áp dụng được hôm nay.
Về độ dài, bài chia sẻ không cần dài để có giá trị. Một tình huống, một quyết định, một bài học thường vừa đủ cho một bài. Nếu viết xong thấy có ba bài học khác nhau, hãy cân nhắc tách thành ba bài, mỗi bài đọc trọn trong vài phút.
Cuối cùng, nhờ một người trẻ trong nghề đọc trước khi đăng. Hỏi họ chỗ nào khó hiểu, chỗ nào thừa, và họ nhớ được điều gì sau khi đọc. Câu trả lời của họ cho biết bài đã đến đúng người chưa.
Viết để trao lại hay viết để khoe: những chỗ khác nhau
Ranh giới giữa chia sẻ và khoe nhiều khi rất mỏng. Bảng dưới gom những dấu hiệu người đọc thường nhận ra.
| Khía cạnh | Bài nghiêng về khoe | Bài nghiêng về trao lại |
|---|---|---|
| Nhân vật chính | Người viết | Tình huống và người đọc |
| Kết quả | Chỉ kể thành công, nhấn vào quy mô | Kể cả chỗ chưa được, nhấn vào cách nghĩ |
| Người khác trong chuyện | Làm nền cho người viết | Được ghi nhận công sức, được che danh tính |
| Kết bài | Lời mời liên hệ, giới thiệu dịch vụ | Việc cụ thể người đọc làm được |
| Chi tiết | Tên khách lớn, con số ấn tượng | Chi tiết giúp hiểu tình huống, không cần tên |
Không phải bài nào có chút tự hào cũng là khoe. Tự hào về một việc làm tốt là bình thường; điều quan trọng là phần lớn bài phục vụ người đọc chứ không phục vụ hình ảnh người viết.
Giữ bí mật khi viết: những thứ cần che trước khi đăng
Người lâu năm thường giữ nhiều thông tin của khách hàng, công ty cũ, đồng nghiệp. Trước khi đăng một bài chia sẻ, hãy đọc lại và che những thứ sau:
- Tên khách hàng, tên đối tác, tên dự án có thể tra ra được.
- Con số kinh doanh, giá hợp đồng, công thức, quy trình nội bộ mà công ty cũ coi là bí mật.
- Chi tiết làm lộ người dù không nêu tên: chức danh duy nhất, địa điểm cụ thể, thời điểm chính xác.
- Chuyện riêng của đồng nghiệp, người bệnh, học trò, khách hàng mà họ kể với bạn trong tin cậy.
- Thông tin thuộc phạm vi cam kết bảo mật trong hợp đồng lao động hoặc thoả thuận bạn đã ký.
Nếu không chắc một chi tiết có nên kể không, hãy tự hỏi người trong chuyện đọc bài này sẽ cảm thấy thế nào. Với những thoả thuận bảo mật đã ký, nghĩa vụ có thể còn sau khi nghỉ việc; khi cần, nên đọc lại văn bản đã ký hoặc hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Đăng ở đâu và giữ nhịp viết
Bài chia sẻ nghề không cần một nơi đăng hoành tráng. Bản tin của hội nghề, nhóm cựu sinh viên của khoa, trang nội bộ của công ty cũ nếu được mời, một trang cá nhân với vài trăm người cùng ngành, hay tập san của ngành đều là chỗ tốt. Điều quan trọng là bài đến được người cần đọc.
Với nhịp viết, nhiều người lâu năm thấy dễ duy trì nhất khi đặt mục tiêu nhỏ: một bài mỗi tháng, mỗi bài một tình huống. Giữ một cuốn sổ ghi những chuyện chợt nhớ ra, khi đến lúc viết thì mở sổ chọn một chuyện. Sau một năm, bạn có mười mấy bài, đủ để gom lại thành một tập nhỏ nếu muốn.
Cuối cùng là đọc phản hồi. Người trẻ thường hỏi lại những điều bài chưa nói rõ, và những câu hỏi đó là gợi ý cho bài tiếp theo. Trả lời phản hồi một cách cởi mở, kể cả khi bị phản biện, là phần tiếp nối của việc chia sẻ.
Câu hỏi thường gặp
Không quen viết thì có nên viết bài chia sẻ kinh nghiệm nghề không?
Nên. Bài chia sẻ nghề cần rõ ràng hơn là hay. Bạn có thể kể miệng cho người thân ghi lại, hoặc ghi âm rồi chép ra, sau đó sửa cho gọn. Một tình huống cụ thể kể thật thường có giá trị hơn một bài văn trau chuốt.
Một bài chia sẻ kinh nghiệm nên dài bao nhiêu?
Đủ để kể một tình huống trọn vẹn và rút ra điều người đọc dùng được. Nhiều bài tốt chỉ dài một hai trang. Nếu thấy bài quá dài, có thể tách thành hai chuyện riêng thay vì nhồi nhiều bài học vào một bài.
Kể chuyện ở công ty cũ có vi phạm bảo mật không?
Tuỳ nội dung và cam kết bạn đã ký. Kể tình huống chung, đã che tên và số liệu thường an toàn; kể quy trình, số liệu, thông tin khách hàng mà công ty coi là bí mật thì có thể vi phạm. Khi không chắc, hãy đọc lại thoả thuận đã ký hoặc bỏ chi tiết đó.
Làm sao để bài chia sẻ không bị coi là khoe?
Kể cả chỗ chưa được, ghi nhận công sức người khác, tập trung vào cách nghĩ thay vì quy mô thành tích, và kết bài bằng điều người đọc làm được chứ không bằng lời mời liên hệ. Đọc lại và hỏi bài này phục vụ ai.
Có nên nêu tên đồng nghiệp cũ trong bài chia sẻ không?
Chỉ nêu tên khi họ đồng ý và chuyện kể không làm họ khó xử. Với chuyện có lỗi hay mâu thuẫn, nên che danh tính và tập trung vào tình huống. Ghi nhận công sức của người khác thì có thể nêu tên nếu họ vui lòng.
Viết xong mà không ai đọc thì sao?
Bài chia sẻ nghề thường được đọc chậm và lâu, khi có người gặp đúng tình huống đó. Gửi bài cho nhóm nghề, hội cựu sinh viên, những người trẻ bạn đang kèm. Giữ nhịp viết đều quan trọng hơn số người đọc của từng bài.
