Một cuốn sách nghề hay hồi ký nghề bắt đầu từ việc trả lời rõ một câu: cuốn sách này để lại cho ai, và họ sẽ làm gì sau khi đọc. Trả lời được câu đó, bạn chọn được nên viết hồi ký theo dòng thời gian hay sách nghề theo chủ đề, nên kể chuyện gì và bỏ chuyện gì, và cuốn sách sẽ đến với người đọc bằng đường nào.
Bài này dành cho người đã làm một nghề nhiều năm, đang nghĩ đến việc gom kinh nghiệm thành một cuốn sách: bác sĩ, kỹ sư, giáo viên, người làm nghề thủ công, chủ doanh nghiệp, người làm báo. Bài đi từ lúc có ý định đến khi có bản thảo hoàn chỉnh, kèm những điều cần cẩn thận về sự thật, quyền riêng tư và quyền tác giả. Đây không phải hướng dẫn viết văn chương mà là cách làm một dự án viết cho người bận rộn.
Hồi ký nghề hay sách nghề: chọn dạng nào
Hai dạng sách này hay bị trộn lẫn, và trộn lẫn là lý do nhiều bản thảo dừng giữa chừng. Bảng dưới giúp bạn chọn trước khi viết.
| Khía cạnh | Hồi ký nghề | Sách nghề |
|---|---|---|
| Trục chính | Cuộc đời làm nghề theo thời gian | Các chủ đề, kỹ năng, tình huống của nghề |
| Người đọc chính | Người thân, đồng nghiệp, người muốn hiểu một thời của nghề | Người trẻ trong nghề, sinh viên, người mới |
| Giọng văn | Kể chuyện, có cảm xúc, có bối cảnh thời đại | Rõ ràng, mỗi chương một điều dùng được |
| Cách đọc | Đọc từ đầu đến cuối | Đọc chương cần, quay lại tra |
| Rủi ro thường gặp | Dài, nhiều chi tiết riêng tư | Khô, giống giáo trình |
Có thể kết hợp: một cuốn sách nghề mà mỗi chương mở bằng một chuyện thật từ đời làm nghề của bạn. Cách này giữ được sức hút của hồi ký mà người đọc vẫn mang đi được bài học. Nhưng nên quyết định trục chính là gì trước khi viết.
Dựng dàn ý trước khi viết chữ đầu tiên
Người làm nghề quen làm việc theo kế hoạch, và viết sách cũng vậy. Một trình tự dựng dàn ý mà nhiều người viết lần đầu thấy dễ theo:
- Viết một đoạn ngắn: sách cho ai, họ đang gặp khó gì, đọc xong họ có gì.
- Liệt kê thật nhiều chuyện, tình huống, bài học bạn muốn kể, mỗi thứ một dòng, chưa cần sắp xếp.
- Gom các dòng thành nhóm; mỗi nhóm có thể thành một chương.
- Sắp chương theo thời gian nếu là hồi ký, theo mức độ từ dễ đến khó hoặc theo hành trình người mới nếu là sách nghề.
- Viết cho mỗi chương ba dòng: chương nói gì, chuyện chính nào, người đọc mang đi điều gì.
- Đưa dàn ý cho hai ba người trong nhóm người đọc mục tiêu xem, hỏi chương nào họ muốn đọc nhất, chương nào thừa.
Dàn ý sẽ thay đổi trong lúc viết, và điều đó bình thường. Nhưng có dàn ý giúp bạn không bỏ dở khi gặp một chương khó, vì bạn có thể chuyển sang chương khác rồi quay lại.
Viết đều khi vẫn còn bận: nhịp làm việc của người viết lần đầu
Phần lớn bản thảo của người viết lần đầu không dừng vì thiếu chuyện mà vì thiếu nhịp. Người làm nghề lâu năm thường vẫn bận, và viết sách bị đẩy sang "khi nào rảnh", tức là không bao giờ. Kinh nghiệm chung là đặt một khung thời gian cố định, ngắn nhưng đều: vài buổi sáng sớm mỗi tuần, mỗi buổi một giờ, viết một phần của một chương.
Đừng sửa trong lúc viết bản nháp đầu. Viết thô cho hết ý của một chương, để vài ngày, rồi mới quay lại sửa. Sửa ngay từng câu khiến bạn mất nhiều buổi cho một trang và nản rất nhanh.
Với người ngại viết, có cách khác: kể miệng và ghi âm. Mỗi buổi kể một chuyện, sau đó chép ra và sửa thành văn viết, tự làm hoặc nhờ người thân giúp. Cách này giữ được giọng kể tự nhiên của bạn, điều mà người đọc thường thích hơn văn viết trau chuốt.
Nếu làm việc với người viết hộ hoặc biên tập viên, hãy thống nhất từ đầu về vai trò, quyền tác giả, cách ghi tên trên sách và việc giữ bí mật những chuyện bạn kể. Một thoả thuận bằng văn bản, dù đơn giản, giúp tránh hiểu lầm về sau.
Tìm lại tư liệu: giấy tờ, ảnh và người cùng thời
Trước khi viết những chương quan trọng, người viết hồi ký nghề nên dành thời gian gom tư liệu. Sổ tay công tác cũ, giấy khen, quyết định điều động, ảnh chụp ở nơi làm việc, thư từ với đồng nghiệp, bài báo nói về đơn vị mình từng làm đều là những mảnh giúp trí nhớ chính xác hơn. Nhiều người ngạc nhiên khi thấy một tấm ảnh cũ gợi lại cả một buổi làm việc mà họ tưởng đã quên.
Người cùng thời là nguồn tư liệu quý nhất. Một buổi cà phê với đồng nghiệp cũ, hỏi họ nhớ gì về một sự việc, thường cho ra những chi tiết bạn không nhớ hoặc nhớ khác. Khi hai trí nhớ khác nhau, đừng vội chọn bản của mình; hãy kiểm thêm, hoặc ghi rõ trong sách rằng mỗi người nhớ một cách.
Hãy sắp tư liệu theo dàn ý ngay từ đầu, mỗi chương một thư mục hay một bìa hồ sơ. Ghi chú nguồn của từng tư liệu: ảnh của ai chụp, giấy tờ lấy từ đâu. Khi cần dùng ảnh hay tư liệu của người khác trong sách, bạn sẽ biết phải xin phép ai.
Một lưu ý về giấy tờ của cơ quan cũ: có những tài liệu bạn từng giữ vì công việc nhưng không thuộc về bạn. Dùng để gợi trí nhớ thì được, nhưng đưa nguyên văn vào sách cần cân nhắc quy định bảo mật và sự đồng ý của nơi ban hành.
Sự thật và quyền riêng tư: chỗ hồi ký dễ vấp nhất
Trí nhớ không phải là hồ sơ. Sau hai ba chục năm, chi tiết dễ bị nhớ sai, nhất là ngày tháng, con số, ai nói câu gì. Đối chiếu với giấy tờ, nhật ký cũ, ảnh, hỏi lại người cùng trải qua. Chỗ nào không chắc thì viết rõ là theo trí nhớ của mình.
Người trong chuyện có quyền với câu chuyện của họ. Kể về đồng nghiệp, khách hàng, người bệnh, học trò cũ là kể về đời người khác. Với chuyện riêng tư hoặc có thể làm họ khó xử, nên xin phép, đổi tên và chi tiết nhận dạng, hoặc bỏ đi.
Không biến sách thành nơi thanh toán chuyện cũ. Hồi ký là chỗ dễ kể lại những mâu thuẫn, bất công mình từng gặp. Kể để người đọc hiểu một tình huống thì được; kể để hạ thấp một người cụ thể thì dễ gây tổn thương và có thể dẫn đến tranh chấp về danh dự, uy tín.
Bí mật nghề nghiệp vẫn là bí mật. Thông tin khách hàng, bí mật kinh doanh của công ty cũ, hồ sơ người bệnh không vì đã lâu mà hết được bảo vệ. Hãy kể bài học, không kể dữ liệu.
Cẩn thận khi viết về sự kiện lớn. Nếu sách nhắc đến sự kiện mà nhiều người biết, hãy kiểm lại thông tin từ nguồn chính thức và phân biệt rõ điều mình chứng kiến với điều mình nghe kể.
Từ bản thảo đến tay người đọc: các con đường thường gặp
Ở Việt Nam, sách in để phát hành rộng phải được xuất bản qua nhà xuất bản được cấp phép theo Luật Xuất bản 2012. Người viết lần đầu thường đi theo một trong vài hướng. Hướng thứ nhất là gửi bản thảo cho nhà xuất bản hoặc công ty sách quan tâm đến mảng của mình; họ đánh giá, biên tập và phát hành nếu nhận. Hướng thứ hai là tự bỏ chi phí, làm việc với nhà xuất bản để được cấp phép và in theo số lượng mình cần.
Hướng thứ ba, phổ biến với hồi ký gia đình hay sách lưu hành nội bộ, là in số lượng nhỏ để tặng người thân, đồng nghiệp, hội nghề. Hình thức này cũng phải tuân thủ quy định hiện hành về xuất bản phẩm, nên hỏi nhà xuất bản hoặc nơi in về thủ tục phù hợp. Hướng thứ tư là chia sẻ dưới dạng bài viết theo kỳ hoặc sách điện tử, tuỳ nơi đăng và quy định áp dụng.
Về quyền tác giả, Luật Sở hữu trí tuệ (2005, đã sửa đổi) bảo hộ tác phẩm từ khi được tạo ra; việc đăng ký là tuỳ chọn nhưng giúp làm bằng chứng khi có tranh chấp. Nếu dùng ảnh, trích đoạn của người khác, cần xin phép hoặc trích dẫn đúng quy định. Khi ký hợp đồng với nhà xuất bản hay công ty sách, đọc kỹ điều khoản về quyền, thời hạn và cách chia lợi ích; nếu cần, hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Đọc lại bản thảo: danh sách soát trước khi gửi đi
Trước khi gửi bản thảo cho nhà xuất bản hay mang đi in, nhiều người viết lần đầu dùng một danh sách soát như sau:
- Mỗi chương có trả lời được ba dòng đã đặt ra trong dàn ý không.
- Có chương nào lặp ý chương khác, có thể gộp hoặc bỏ không.
- Tên người, tên nơi chốn, ngày tháng, con số đã được đối chiếu chưa.
- Những người được kể đến trong chuyện riêng tư đã được xin phép hoặc che danh tính chưa.
- Có thông tin nào thuộc bí mật của khách hàng, công ty cũ cần bỏ không.
- Ảnh, trích dẫn, tư liệu của người khác đã có sự đồng ý hoặc ghi nguồn đúng chưa.
- Nhờ ít nhất hai người đọc thử: một người trong nghề kiểm sự thật nghề, một người ngoài nghề kiểm xem có dễ hiểu không.
Ví dụ giả định: bà Hạnh, nữ hộ sinh hơn ba mươi năm, viết một cuốn sách nhỏ về nghề cho các nữ hộ sinh trẻ. Trước khi in, bà nhờ một đồng nghiệp cũ đọc để kiểm những chi tiết chuyên môn đã lạc hậu, và nhờ cháu gái đọc để chỉ những đoạn khó hiểu. Bà bỏ hẳn hai chương kể chuyện sản phụ cụ thể vì không xin được phép, thay bằng những tình huống đã gộp và đổi chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
Không biết viết văn có viết được hồi ký nghề không?
Được. Hồi ký nghề cần thật và rõ hơn là hay. Bạn có thể kể miệng, ghi âm, rồi chép ra và sửa; hoặc làm việc với một người biên tập hay người viết hộ. Giọng kể tự nhiên của người làm nghề thường là điểm mạnh của loại sách này.
Viết sách nghề mất bao lâu?
Tuỳ độ dài và nhịp viết của từng người. Với người vẫn còn bận, viết đều vài buổi mỗi tuần thường cần nhiều tháng đến một vài năm để có bản thảo hoàn chỉnh. Có dàn ý rõ và nhịp cố định giúp rút ngắn thời gian hơn là đợi lúc rảnh.
Có cần xin phép người được nhắc đến trong hồi ký không?
Nên xin phép khi kể chuyện riêng tư hoặc có thể làm họ khó xử. Nếu không xin được, đổi tên và chi tiết nhận dạng, hoặc bỏ đi. Kể bài học mà không kể chuyện riêng của người khác thường là cách an toàn nhất.
Tự in sách tặng người thân có phải xin phép không?
Sách in ra phát hành, kể cả số lượng nhỏ, vẫn phải tuân thủ quy định về xuất bản phẩm hiện hành. Nên hỏi nhà xuất bản hoặc cơ sở in về thủ tục phù hợp với mục đích của bạn trước khi in, để tránh rắc rối về sau.
Làm sao bảo vệ quyền tác giả cho bản thảo?
Quyền tác giả phát sinh khi tác phẩm được tạo ra. Giữ bản thảo có ngày tháng, lưu lại thư từ trao đổi, và cân nhắc đăng ký quyền tác giả để có thêm bằng chứng. Khi ký hợp đồng xuất bản, đọc kỹ điều khoản về quyền và thời hạn.
Nên viết hồi ký theo thời gian hay theo chủ đề?
Nếu muốn để lại câu chuyện một đời làm nghề cho người thân và đồng nghiệp, viết theo thời gian. Nếu muốn người trẻ trong nghề đọc và dùng được, viết theo chủ đề, mỗi chương một tình huống hay kỹ năng, có thể mở chương bằng chuyện thật.
