Người kỳ cựu được mời làm giám khảo cuộc thi nghề vì họ nhìn ra được tay nghề thật, nhưng chấm tốt đòi hỏi nhiều hơn con mắt nghề: đọc kỹ thể lệ, báo ngay nếu có quan hệ với thí sinh, chấm theo tiêu chí chứ không theo ấn tượng, thống nhất với hội đồng trước khi chấm, và viết nhận xét đủ cụ thể để thí sinh biết làm gì tốt hơn lần sau. Một giám khảo công bằng giữ được uy tín của cả cuộc thi.
Bài này dành cho người làm nghề lâu năm được mời chấm các cuộc thi tay nghề, thi tay nghề sinh viên, thi nghiệp vụ trong ngành, hội thi của hội nghề hay cuộc thi sáng tạo trong doanh nghiệp. Bài nói về những việc cần làm trước, trong và sau buổi chấm, các tình huống khó, và cách để vai giám khảo trở thành một cách trao lại kinh nghiệm cho người trẻ.
Trước khi nhận lời: đọc gì và hỏi gì
Nhiều tình huống khó trong lúc chấm có thể tránh được nếu giám khảo hỏi rõ từ trước. Những việc nên làm khi nhận lời mời:
- Đọc toàn bộ thể lệ: đối tượng dự thi, nội dung, thời gian, tiêu chí chấm, cách tính điểm, cách xử lý vi phạm.
- Hỏi số lượng thí sinh hoặc bài dự thi, số giám khảo, thời gian chấm dự kiến, để biết mình có đủ sức không.
- Hỏi về cơ cấu hội đồng: ai là trưởng ban, ai quyết định khi điểm giữa các giám khảo chênh lệch nhiều.
- Hỏi về việc công bố: điểm có được công bố không, nhận xét có được gửi cho thí sinh không, tên giám khảo có được ghi không.
- Hỏi về quyền lợi và nghĩa vụ: thù lao nếu có, cam kết bảo mật đề thi và kết quả.
- Tự rà xem mình có quan hệ gì với đơn vị tổ chức, nhà tài trợ hay thí sinh có thể dự thi không.
Nếu thể lệ còn mơ hồ ở phần tiêu chí, hãy góp ý với ban tổ chức trước khi cuộc thi bắt đầu. Sửa tiêu chí sau khi thí sinh đã làm bài là điều nên tránh, vì nó làm mất công bằng với những người đã chuẩn bị theo thể lệ cũ.
Xung đột lợi ích: báo trước, đừng để người khác phát hiện
Người kỳ cựu trong một ngành thường quen biết rất nhiều người: học trò cũ, nhân viên cũ, con của đồng nghiệp, người từng làm việc cùng công ty. Khi một người như vậy có mặt trong danh sách thí sinh, đó là xung đột lợi ích, dù bạn tin mình vẫn chấm khách quan.
Nguyên tắc chung ở hầu hết hội đồng chấm là báo ngay cho ban tổ chức khi biết, và không chấm bài của người đó. Ban tổ chức có thể đổi giám khảo cho phần thi đó, hoặc bỏ điểm của bạn với thí sinh đó và tính theo các giám khảo còn lại. Điều quan trọng là quyết định được đưa ra công khai trong hội đồng, có ghi lại.
Xung đột lợi ích còn có thể đến từ phía nhà tài trợ: cuộc thi do một công ty tài trợ, và bạn đang làm việc cho đối thủ của họ hoặc cho chính họ. Nếu điều đó có thể ảnh hưởng đến cách người khác nhìn vào kết quả, hãy nói ra từ đầu.
Giám khảo bị phát hiện có quan hệ với người đoạt giải mà không khai báo sẽ làm cả cuộc thi bị nghi ngờ, kể cả khi bài thi thật sự tốt. Khai báo trước là cách bảo vệ cả thí sinh lẫn chính mình.
Trong buổi chấm: giữ cho điểm số theo tiêu chí
Kinh nghiệm của những người chấm thi lâu năm cho thấy sai lệch thường đến từ thói quen hơn là từ thiên vị. Một trình tự giúp giữ điểm số ổn định:
- Họp thống nhất trước khi chấm: cùng đọc tiêu chí, thống nhất cách hiểu từng mức điểm, chấm thử một hai bài mẫu nếu có.
- Chấm từng tiêu chí riêng thay vì cho một điểm tổng theo ấn tượng rồi chia ngược ra.
- Ghi chú ngắn lý do cho mỗi mức điểm, để khi cần giải thích hay đối chiếu với giám khảo khác.
- Để ý hiệu ứng thứ tự: bài chấm sau một bài rất tốt dễ bị đánh giá thấp hơn thực tế, và ngược lại. Xem lại những bài đầu tiên khi đã chấm được một lượt.
- Không trao đổi điểm với giám khảo khác trong lúc chấm độc lập, trừ khi quy trình yêu cầu.
- Khi điểm giữa các giám khảo chênh nhiều, đưa ra hội đồng xem lại theo quy định, nêu lý do bằng tiêu chí.
Với phần thi thực hành, giám khảo còn phải để ý an toàn. Thấy thí sinh thao tác có nguy cơ gây tai nạn, dừng ngay theo quy định của cuộc thi rồi mới tính chuyện trừ điểm.
Những thiên lệch quen thuộc khi chấm và cách giảm
Không giám khảo nào hoàn toàn khách quan. Biết trước những thiên lệch quen thuộc giúp tự kiểm mình trong lúc chấm.
| Thiên lệch | Biểu hiện | Cách giảm |
|---|---|---|
| Ưu ái cách làm giống mình | Chấm cao những bài làm theo kiểu mình quen | Chấm theo kết quả và tiêu chí, chấp nhận cách làm khác nếu đạt yêu cầu |
| Ấn tượng ban đầu | Một lỗi nhỏ đầu bài kéo điểm cả bài | Chấm từng tiêu chí riêng, ghi lý do cho mỗi mức |
| Ảnh hưởng của danh tiếng | Thí sinh từ đơn vị nổi tiếng được chấm cao hơn | Chấm bài ẩn danh khi có thể, tập trung vào sản phẩm |
| Mệt mỏi cuối buổi | Bài chấm sau cùng bị chấm vội | Nghỉ giữa các đợt, xem lại một số bài cuối |
| Chạy theo giám khảo khác | Sửa điểm cho gần với người có uy tín | Chấm độc lập trước, chỉ thảo luận khi hội đồng mở phần đối chiếu |
Nhiều hội đồng dùng điểm trung bình sau khi bỏ điểm cao nhất và thấp nhất, hoặc yêu cầu thảo luận khi chênh lệch vượt một ngưỡng. Những quy tắc đó giúp giảm sai lệch của từng người, nhưng không thay được ý thức tự kiểm của mỗi giám khảo.
Chấm sản phẩm, chấm thao tác hay chấm trình bày: mỗi loại để ý điều gì
Cuộc thi nghề thường chấm một trong ba thứ, hoặc kết hợp cả ba: sản phẩm làm ra, thao tác trong lúc làm, và phần trình bày, bảo vệ ý tưởng. Mỗi loại đòi hỏi giám khảo để ý những điều khác nhau.
Chấm sản phẩm thì cần đo, kiểm theo tiêu chí kỹ thuật đã công bố, và dùng chung dụng cụ đo giữa các giám khảo để tránh sai số do dụng cụ. Người kỳ cựu hay bị cuốn vào vẻ ngoài đẹp của sản phẩm; hãy kiểm phần khó thấy trước, như mối nối, kích thước, độ chính xác, rồi mới xét phần hoàn thiện.
Chấm thao tác thì cần quan sát suốt quá trình, không chỉ lúc đầu và lúc cuối. Trình tự làm việc, cách dùng dụng cụ, việc tuân thủ an toàn, cách xử lý khi gặp sự cố đều là những thứ nói lên tay nghề. Ghi chú theo thời gian giúp giám khảo nhớ đúng chuyện gì xảy ra ở phút nào.
Chấm trình bày thì dễ bị ảnh hưởng bởi khả năng nói của thí sinh. Một người nói lưu loát chưa chắc có giải pháp tốt hơn người nói vụng. Hãy tách rõ phần chấm nội dung và phần chấm kỹ năng trình bày nếu thể lệ cho phép, và đặt câu hỏi để kiểm thí sinh có thật sự hiểu điều mình trình bày.
Viết nhận xét để thí sinh lớn lên
Bắt đầu từ điều thí sinh làm tốt, nói cụ thể. Không phải để xoa dịu, mà để thí sinh biết điều gì nên giữ. "Đường hàn đều, đúng kích thước" có ích hơn "làm tốt".
Chỉ ra một hai điểm cần sửa quan trọng nhất. Một danh sách mười lỗi làm thí sinh nản và không biết bắt đầu từ đâu. Chọn điều ảnh hưởng nhiều nhất đến kết quả.
Gợi ý cách tập. Nếu được, nêu một cách luyện cụ thể cho điểm cần sửa. Đây là chỗ kinh nghiệm của người kỳ cựu có giá trị nhất.
Nhận xét về bài, không nhận xét về người. Viết "bản vẽ thiếu kích thước ở mặt cắt" thay vì "bạn cẩu thả". Thí sinh tiếp nhận góp ý tốt hơn khi không cảm thấy bị đánh giá con người.
Giữ nhận xét kín theo quy định. Nhận xét về một thí sinh chỉ gửi cho thí sinh đó hoặc theo cách ban tổ chức quy định, không đem ra bàn ở chỗ công cộng hay trên mạng.
Sau cuộc thi: khiếu nại, câu hỏi và ranh giới
Sau khi công bố kết quả, đôi khi có thí sinh hoặc người thân hỏi lại, khiếu nại, hay tìm gặp riêng giám khảo. Nguyên tắc chung là mọi thắc mắc về kết quả đi qua kênh chính thức của ban tổ chức, theo quy trình phúc khảo nếu có. Giám khảo không nên tự giải thích riêng hay hứa xem lại điểm ngoài quy trình.
Nếu ban tổ chức yêu cầu giải thích, các ghi chú lý do khi chấm sẽ giúp bạn trả lời bằng tiêu chí thay vì bằng trí nhớ. Đây là lý do người chấm lâu năm luôn ghi chú dù thấy tốn thời gian.
Với những thí sinh muốn học thêm từ bạn sau cuộc thi, có thể giữ liên lạc ở mức phù hợp, nhưng nên đợi đến khi mọi khâu của cuộc thi, kể cả phúc khảo, đã xong. Gặp riêng thí sinh khi kết quả còn đang được xem xét dễ gây hiểu lầm.
Cuối cùng là giữ bảo mật: đề thi, điểm từng giám khảo, nội dung thảo luận của hội đồng không nên kể lại với người ngoài, kể cả khi cuộc thi đã kết thúc lâu.
Làm giám khảo như một cách trao lại kinh nghiệm
Với nhiều người kỳ cựu, ngồi ghế giám khảo không chỉ là chấm điểm mà là một cách trao lại kinh nghiệm cho thế hệ sau. Một lời nhận xét cụ thể có thể giúp một thí sinh trẻ sửa được thói quen sai mà họ đã mang theo nhiều năm.
Ví dụ giả định: bác Toàn, thợ mộc hơn bốn mươi năm, được mời chấm hội thi tay nghề của một trường nghề. Ngoài điểm số, bác viết cho mỗi thí sinh một dòng về cách cầm đục, cách chọn thớ gỗ. Một năm sau, vài thí sinh quay lại hội thi với bài làm khác hẳn, và kể rằng họ đã tập đúng theo dòng nhận xét đó.
Nếu ban tổ chức có buổi giao lưu sau cuộc thi, đó là dịp tốt để nói những điều chung nhất bạn thấy ở các bài thi: lỗi nhiều người mắc, kỹ năng nhiều người còn thiếu. Nói chung cho cả nhóm, không chỉ đích danh ai, là cách giúp nhiều người mà không làm ai mất mặt.
Câu hỏi thường gặp
Giám khảo phát hiện học trò cũ trong danh sách thí sinh thì làm gì?
Báo ngay cho ban tổ chức và đề nghị không chấm bài của người đó. Hội đồng sẽ quyết định đổi giám khảo hoặc tính điểm theo các giám khảo còn lại. Khai báo trước bảo vệ cả thí sinh, cả bạn và uy tín cuộc thi.
Làm sao để chấm công bằng khi mỗi giám khảo có kinh nghiệm khác nhau?
Họp thống nhất cách hiểu tiêu chí trước khi chấm, chấm thử bài mẫu, chấm từng tiêu chí riêng và ghi lý do. Khi điểm chênh lệch nhiều, đưa ra hội đồng xem lại theo quy định thay vì tự điều chỉnh cho gần nhau.
Thí sinh làm theo cách khác cách mình quen thì chấm thế nào?
Chấm theo kết quả và tiêu chí trong thể lệ. Nếu cách làm khác vẫn đạt yêu cầu về chất lượng và an toàn, không nên trừ điểm chỉ vì nó khác thói quen của giám khảo.
Nhận xét cho thí sinh nên viết dài hay ngắn?
Ngắn nhưng cụ thể: một điều làm tốt, một hai điều quan trọng nhất cần sửa, và gợi ý cách tập nếu có thể. Nhận xét dài liệt kê quá nhiều lỗi thường khiến thí sinh không biết bắt đầu từ đâu.
Thí sinh tìm gặp riêng để hỏi về điểm thì giám khảo xử lý thế nào?
Lịch sự đề nghị thí sinh gửi thắc mắc qua ban tổ chức theo quy trình phúc khảo. Giám khảo không nên tự giải thích riêng hay hứa xem lại điểm ngoài quy trình, nhất là khi kết quả còn đang được xem xét.
Có nên nhận làm giám khảo cho cuộc thi do công ty đối thủ tài trợ không?
Có thể, nếu bạn khai báo rõ quan hệ đó với ban tổ chức và họ vẫn mời. Nếu cảm thấy quan hệ đó có thể khiến người khác nghi ngờ kết quả, từ chối là lựa chọn an toàn cho cả hai bên.
