Áp đặt trong cố vấn hiếm khi đến từ ý xấu; nó đến từ niềm tin rằng con đường đã đúng với mình thì sẽ đúng với người khác. Người kỳ cựu đã đi qua một hành trình có kết quả, nên tự nhiên muốn người sau đi lại đúng như thế. Nhưng người sau đứng ở một thời khác, một thị trường khác, với gia cảnh, sức khoẻ và mong muốn khác.
Bài này giúp bạn nhận ra những lúc mình đang áp đặt, cách tách phần nguyên lý còn dùng được khỏi phần hoàn cảnh đã qua, cách đưa ra nhiều lựa chọn thay vì một, và cách giữ quan hệ khi người kia chọn con đường bạn không đồng tình.
Áp đặt trông như thế nào trong một buổi cố vấn
Áp đặt ít khi lộ liễu kiểu ra lệnh. Nó thường mang dạng những câu rất bình thường: "Hồi anh bằng tuổi em, anh làm thế này", "Ngành này muốn lên thì chỉ có một cách", "Em đừng nghĩ tới chuyện đó vội, cứ làm ba năm cho chắc đã". Mỗi câu riêng lẻ đều có lý. Gộp lại, chúng vẽ ra một con đường duy nhất, chính là con đường của người nói.
Một dấu hiệu khác là bạn thấy khó chịu khi người kia hỏi về một hướng mà bạn chưa từng đi. Ví dụ bạn cả đời làm ở công ty lớn, người kia hỏi về việc tự làm tự do. Phản ứng đầu tiên của nhiều người kỳ cựu là liệt kê rủi ro, vì đó là điều họ biết về hướng mình không chọn. Danh sách rủi ro có ích, nhưng nếu đó là tất cả những gì bạn nói, người kia sẽ nghe ra một lời can.
Dấu hiệu thứ ba nằm ở cảm xúc của bạn sau buổi gặp. Nếu bạn thấy bực vì người kia không làm theo lời mình, hoặc thấy tự hào chủ yếu vì họ đã làm đúng như mình bảo, có lẽ bạn đang đo thành công của quan hệ cố vấn bằng mức người kia giống mình. Thước đo đúng hơn là họ có tự quyết định tốt hơn trước không.
Tách nguyên lý khỏi hoàn cảnh
Kinh nghiệm nào cũng gồm hai lớp: lớp nguyên lý còn dùng được ở thời khác, và lớp hoàn cảnh đã gắn chặt với thời của bạn. Người cố vấn tốt truyền lớp thứ nhất và nói rõ lớp thứ hai. Bảng dưới là vài ví dụ giả định.
| Kinh nghiệm của người đi trước | Phần hoàn cảnh đã khác | Phần nguyên lý còn dùng |
|---|---|---|
| Ở lại một công ty mười năm để lên trưởng phòng | Cơ cấu công ty, tốc độ thăng tiến, thị trường lao động thời đó | Hiểu sâu một tổ chức giúp bạn làm được việc lớn hơn |
| Học nghề bằng cách đứng xem thợ cả làm suốt hai năm | Thời đó ít tài liệu, ít khoá học, thợ cả là nguồn duy nhất | Học bên cạnh người giỏi vẫn là cách học tay nghề nhanh nhất |
| Không đổi nghề vì có gia đình phải lo | Gánh nặng gia đình, nghề còn ít lựa chọn | Quyết định nghề nên tính tới người phụ thuộc vào mình |
| Không bao giờ nói không với sếp | Văn hoá quản lý một thời, quan hệ trên dưới khác | Giữ được lòng tin của người giao việc là vốn quý |
| Tiết kiệm đủ hai năm chi tiêu rồi mới khởi nghiệp | Chi phí sống, cách gọi vốn, quy mô thị trường khác | Có khoảng đệm tài chính trước khi chấp nhận rủi ro |
Khi kể kinh nghiệm, thử nói rõ cả hai lớp: "Hồi đó anh ở lại mười năm, một phần vì công ty lúc đó có đường lên rõ ràng, giờ em phải tự xem công ty em có như vậy không. Còn cái anh thấy đúng tới giờ là: ở đâu thì hiểu cho sâu chỗ đó." Một câu như vậy trao quyền phán đoán lại cho người kia.
Đưa ra nhiều lựa chọn thay vì một
Hỏi người kia đã nghĩ tới những hướng nào. Thường họ đã có hai ba hướng trong đầu. Bạn bắt đầu từ đó, thay vì từ hướng bạn thích.
Thêm một hướng họ chưa nghĩ tới. Đây là chỗ kinh nghiệm của bạn có giá nhất: bạn biết những lối đi người mới không thấy, như chuyển ngang sang phòng khác trước khi nhảy việc, hay nhận một dự án phụ để thử sức.
Nói ưu và nhược của từng hướng, kể cả hướng bạn không thích. Nếu bạn chỉ thấy nhược điểm của một hướng, hãy nói thật rằng mình chưa đi đường đó nên có thể nhìn lệch, và gợi ý họ hỏi thêm người đã đi.
Hỏi điều gì quan trọng nhất với họ lúc này. Thu nhập, thời gian cho gia đình, học được nghề, được sống gần bố mẹ. Thứ tự ưu tiên của họ có thể khác hẳn của bạn, và nó quyết định hướng nào hợp.
Để quyết định lại cho họ. Kết thúc bằng "em nghiêng về hướng nào" chứ không phải "anh nghĩ em nên". Nếu họ hỏi thẳng bạn chọn gì, cứ trả lời, nhưng nói rõ đó là lựa chọn với ưu tiên của bạn.
Khi người kia chọn con đường bạn không đồng tình
Sẽ có lúc người được cố vấn chọn điều bạn nghĩ là sai: nghỉ một công việc ổn định để thử kinh doanh, nhận một vị trí bạn thấy quá sức, hoặc từ chối một cơ hội bạn mất nhiều công giới thiệu. Đây là phép thử thật của người cố vấn.
Nếu bạn thấy rủi ro rõ ràng mà họ chưa thấy, hãy nói một lần, cụ thể và bình tĩnh: "Anh lo điểm này, vì đã thấy nó làm vài người vấp. Em đã tính tới chưa?" Sau đó, nếu họ vẫn chọn như vậy, việc của bạn đổi từ can sang giúp họ đi con đường họ chọn cho tốt nhất có thể. Hỏi họ cần gì để giảm rủi ro, hẹn một mốc để cùng xem lại.
Điều không nên làm là rút lui khỏi quan hệ cố vấn vì giận, hoặc ngồi chờ họ thất bại để nói "anh đã bảo rồi". Nếu con đường đó không suôn sẻ, họ cần một người đi trước để quay lại hỏi chuyện mà không thấy xấu hổ. Nếu nó thành công, bạn sẽ học được một điều mới về thời của họ.
Ngoại lệ duy nhất là khi lựa chọn đó vi phạm pháp luật hoặc làm hại người khác. Khi đó bạn nói rõ mình không đồng hành, và có quyền dừng quan hệ cố vấn.
Khi người được cố vấn muốn bạn quyết thay
Áp đặt có một mặt ngược ít ai để ý: có những người được cố vấn chủ động trao quyền quyết định cho bạn. "Anh cứ bảo em làm gì, em làm theo." Lời đó nghe như sự tin tưởng tuyệt đối, và nhiều người cố vấn nhận luôn vì thấy dễ chịu. Nhưng nhận rồi, bạn đã vô tình gánh lấy hệ quả của một quyết định không phải của mình, còn người kia mất đi dịp tập cân nhắc.
Người trẻ hay trao quyền như vậy khi họ đang sợ sai, đang mệt, hoặc lớn lên trong môi trường mà người lớn quyết định thay mọi việc. Trước khi trả lời, hãy hỏi xem điều gì làm họ thấy khó tự quyết. Có khi họ thiếu thông tin, khi đó bạn giúp tìm thông tin. Có khi họ sợ làm bố mẹ thất vọng, khi đó câu chuyện nằm ở chỗ khác hẳn.
Một cách đáp dễ dùng: "Anh nói cách anh nghĩ, nhưng em quyết, vì em là người sống với kết quả." Rồi cùng họ đi qua từng lựa chọn, để chính họ nói ra lựa chọn cuối. Lần đầu sẽ chậm. Đến lần thứ ba thứ tư, họ sẽ tự đến với hai ba phương án đã cân nhắc sẵn, và chỉ hỏi bạn phần họ còn băn khoăn. Đó là dấu hiệu họ đang lớn lên đúng hướng.
Câu nói nên đổi để bớt áp đặt
Vài cách nói quen của người kỳ cựu, đổi đi một chút là đã nhẹ hơn nhiều mà không mất ý.
- Thay "em phải..." bằng "nếu là anh trong hoàn cảnh hồi đó, anh sẽ..."
- Thay "ngành này chỉ có một cách" bằng "cách anh biết rõ nhất là..., còn có thể có cách khác anh chưa thử".
- Thay "đừng làm vậy, sẽ hỏng" bằng "anh lo điểm này, em đã tính tới chưa?"
- Thay "hồi xưa bọn anh còn khổ hơn" bằng "hồi đó anh gặp chuyện gần giống, lúc ấy anh đã..."
- Thay "em còn trẻ, chưa hiểu đâu" bằng "anh kể thêm điều anh thấy sau nhiều năm, em xem có hợp không".
- Thay "làm theo anh cho chắc" bằng "em thử cách nào trước, rồi mình xem kết quả".
Đổi câu nói không làm bạn bớt thẳng thắn. Nó chỉ chuyển trọng tâm từ con đường của bạn sang quyết định của người kia, đúng với mục đích của quan hệ cố vấn.
Khi gia đình, tuổi tác, giới tính làm lời khuyên lệch
Có những lời khuyên áp đặt không vì kinh nghiệm nghề, mà vì định kiến cũ mang theo. "Con gái làm công trường vất lắm", "ngoài ba mươi rồi đừng đổi nghề", "con trai trưởng thì phải về quê lo cho bố mẹ". Người nói thường tin mình đang lo cho người kia. Nhưng những câu như vậy đóng cửa một lựa chọn chỉ vì người kia thuộc một nhóm nào đó.
Cách tự kiểm đơn giản: nếu người ngồi trước mặt bạn thuộc giới khác, tuổi khác, hoàn cảnh gia đình khác, bạn có nói đúng câu đó không? Nếu không, có lẽ lời khuyên đang dựa vào nhóm chứ không dựa vào con người cụ thể. Hãy quay lại hỏi về sức khoẻ, mong muốn, điều kiện thật của họ.
Trao lại kinh nghiệm cho người sau là việc đáng quý. Trao kèm cả những giới hạn của thời mình thì không. Người cố vấn giỏi biết mình đang truyền phần nào trong hai thứ đó.
Nếu người được cố vấn có hoàn cảnh bạn chưa từng trải, như vừa đi làm vừa chăm con nhỏ một mình, hay đang sống xa gia đình ở một thành phố lạ, hãy thừa nhận điều đó ngay. Hỏi họ đang cân những gì, rồi chỉ góp phần kinh nghiệm thật sự áp dụng được. Thừa nhận giới hạn của mình là cách tôn trọng người kia rõ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình đang áp đặt khi cố vấn?
Để ý xem bạn có hay nói "em phải", có thấy khó chịu khi người kia hỏi về hướng bạn chưa đi, có bực khi họ không làm theo không. Hỏi thẳng người được cố vấn xem họ có thấy bị ép không cũng là cách nhanh.
Không áp đặt thì có nên nói thẳng khi thấy người kia sai không?
Có. Không áp đặt khác với im lặng. Hãy nói rủi ro bạn thấy một lần, cụ thể và bình tĩnh, rồi để họ quyết định. Điều cần tránh là ép họ đi đúng đường bạn chọn.
Người được cố vấn cứ hỏi "nếu là anh thì anh làm gì" thì trả lời sao?
Cứ trả lời thật, nhưng nói rõ đó là lựa chọn với hoàn cảnh và ưu tiên của bạn. Sau đó hỏi lại điều gì quan trọng nhất với họ, để họ thấy chỗ hai người khác nhau.
Họ chọn con đường mình phản đối rồi thất bại thì nói gì?
Đừng nói "anh đã bảo rồi". Hỏi họ học được gì và giờ định làm gì tiếp. Việc họ còn quay lại hỏi bạn sau khi vấp là dấu hiệu quan hệ cố vấn tốt.
Kinh nghiệm thời trước có còn giá trị với người trẻ bây giờ không?
Còn, ở lớp nguyên lý như học bên người giỏi, giữ chữ tín, có khoảng đệm tài chính. Phần đã đổi là hoàn cảnh cụ thể như thị trường, công cụ, cách tuyển dụng. Tách hai lớp đó khi kể là đủ.
Khi nào người cố vấn có quyền dừng đồng hành?
Khi lựa chọn của người được cố vấn vi phạm pháp luật hoặc gây hại cho người khác, hoặc khi họ liên tục không tôn trọng thời gian, ranh giới đã thoả thuận. Khác biệt về hướng đi thì không phải lý do để dừng.