Một chuyện thất bại kể đúng cách là món quà quý nhất người cố vấn có thể trao: nó cho người trẻ thấy cái giá thật của một quyết định, và cho họ phép được sai mà không thấy mình kém cỏi. Nhưng cũng chuyện đó, kể sai cách, lại thành bài giảng đạo đức, thành lời than, hoặc thành một kiểu khoe khéo rằng mình đã vượt qua tất cả.
Bài này bàn cách chọn chuyện nào để kể, khung bốn phần giúp chuyện thất bại có ích, những điều cần giữ kín khi chuyện đó dính tới người khác hay công ty cũ, và những lúc không nên kể. Ví dụ trong bài đều là ví dụ giả định.
Vì sao chuyện thất bại dạy được nhiều hơn chuyện thành công
Chuyện thành công thường bị kể lại theo kiểu đã gọt giũa: quyết định nào cũng có lý do, bước nào cũng đúng lúc. Người nghe khó học được gì từ đó, vì họ không thấy chỗ người kể từng lưỡng lự. Chuyện thất bại thì ngược lại: nó phơi ra đúng chỗ người kể đã nhìn sai, đã bỏ qua tín hiệu, đã chọn theo cảm xúc. Đó chính là những chỗ người trẻ sắp gặp.
Chuyện thất bại còn có một tác dụng ít ai nói: nó hạ bớt khoảng cách giữa người cố vấn và người được cố vấn. Người trẻ thường đặt người đi trước lên cao, nghĩ rằng họ chưa bao giờ lúng túng. Khi nghe người mình nể kể rằng năm thứ hai đi làm đã báo cáo sai số liệu trước cả ban giám đốc, người trẻ thở phào: hoá ra sai là một phần của nghề, không phải dấu hiệu mình không hợp nghề.
Nhưng chuyện thất bại chỉ có ích khi người nghe rút ra được điều gì đó cho hoàn cảnh của mình. Nếu nó chỉ dừng ở mức "hồi đó khổ lắm", nó là chuyện để nghe cho vui, không phải kinh nghiệm để dùng. Phần còn lại của bài là cách biến một lần vấp thành thứ người khác mang đi được.
Chọn chuyện nào để kể
Chọn chuyện gần với điều người kia đang lo. Nếu người được cố vấn đang sợ lần đầu dẫn dự án, chuyện bạn lỡ hẹn với khách lớn hồi mới làm sẽ trúng hơn chuyện bạn mất tiền đầu tư. Kể đúng chủ đề cho thấy bạn đã nghe họ.
Chọn chuyện mà bạn đã hiểu rõ vì sao mình sai. Một thất bại còn đang đau, còn chưa nghĩ thông, kể ra dễ thành tâm sự cho chính mình. Hãy chọn chuyện đã đủ xa để bạn nhìn lại bình tĩnh.
Chọn chuyện có lỗi của chính mình. Chuyện "dự án hỏng vì sếp cũ kém" không dạy người kia được gì, ngoài việc bạn còn giận sếp cũ. Chuyện có phần lỗi của bạn mới cho thấy quyết định nào nên làm khác.
Chọn chuyện vừa tầm. Một thất bại quá lớn, như phá sản hay mất việc cả nhà khổ sở, có thể làm người trẻ hoảng thay vì học. Với người mới đi làm, những vấp ngã ở mức công việc hằng ngày thường dễ chuyển thành bài học hơn.
Đừng chọn chuyện chỉ để chứng minh mình đúng. Có kiểu kể "hồi đó anh sai một lần, nhưng từ đó anh không bao giờ sai nữa". Đó là chuyện thành công đội lốt thất bại, người nghe nhận ra ngay.
Khung bốn phần cho một chuyện thất bại có ích
Không cần kể theo khung cứng, nhưng bốn phần dưới giúp câu chuyện đi tới chỗ người nghe dùng được. Thiếu phần nào, chuyện thường trượt thành than thở hoặc thành bài học sáo.
| Phần | Nói gì | Ví dụ giả định ngắn |
|---|---|---|
| Bối cảnh | Lúc đó bạn ở vị trí nào, đang chịu sức ép gì | Năm thứ hai làm kế toán, cuối quý, sếp đi vắng |
| Quyết định | Bạn đã chọn gì và vì sao lúc đó thấy hợp lý | Tự sửa số cho khớp để kịp nộp, định sau đó báo lại |
| Hậu quả | Chuyện gì xảy ra, ai bị ảnh hưởng, bạn mất gì | Số sai lan sang báo cáo khác, mất một tuần dò lại |
| Điều rút ra | Lần sau bạn làm khác thế nào, dấu hiệu nào giờ bạn để ý | Không kịp thì báo trễ, không sửa số khi chưa hiểu vì sao lệch |
Phần quyết định là phần quan trọng nhất và hay bị bỏ qua. Người nghe cần thấy rằng lúc đó lựa chọn sai trông rất hợp lý, vì đó là cảm giác họ sẽ gặp. Nếu bạn kể như thể mình ngớ ngẩn, người nghe sẽ nghĩ "mình đâu có ngốc vậy" và không nhận ra khi chính họ đứng đúng chỗ đó.
Kể xong rồi hỏi, đừng chốt bài học thay người nghe
Nhiều người kể chuyện rất hay rồi tự chốt: "Vậy nên em nhớ là phải luôn luôn báo cáo trung thực." Câu chốt như vậy đúng, nhưng nó biến cả câu chuyện thành một câu khẩu hiệu. Người nghe gật đầu, và quên trong tuần.
Thay vì chốt, hãy hỏi. "Nghe chuyện đó, em thấy có chỗ nào giống chuyện em đang gặp không?" hoặc "Nếu là em lúc đó, em sẽ làm gì?" Câu hỏi buộc người kia đặt mình vào câu chuyện, tự tìm ra điểm giống và khác với hoàn cảnh của họ. Điều họ tự rút ra có khi khác điều bạn định nói, và đôi khi còn sâu hơn.
Ví dụ giả định: anh Minh, quản đốc lâu năm ở một xưởng may ở Đồng Nai, kể với một tổ trưởng trẻ về lần anh nhận đơn hàng quá sức chuyền vì nể khách quen, kết cục trễ hàng và mất luôn khách. Thay vì dặn "đừng nhận quá sức", anh hỏi: "Tuần sau em có đơn nào đang lưỡng lự không?" Bạn tổ trưởng kể ra một đơn đang định nhận, và tự tính lại năng lực chuyền ngay trong buổi. Câu chuyện của anh Minh lúc đó mới thật sự được dùng.
Giữ bí mật khi kể chuyện cũ
Chuyện thất bại hầu như luôn dính tới người khác: đồng nghiệp cũ, khách hàng, công ty từng làm. Kể sao cho có ích mà không làm hại ai là trách nhiệm của người cố vấn.
- Bỏ tên người, tên công ty, tên khách hàng. Đổi ngành nếu ngành quá hẹp tới mức nói ra là người ta đoán được.
- Không kể số liệu, giá, hợp đồng, công thức hay bất cứ thông tin nào bạn đã cam kết giữ kín với chỗ làm cũ. Thoả thuận bảo mật thường vẫn còn hiệu lực sau khi nghỉ việc; nếu không chắc, hãy coi như vẫn còn.
- Không kể chuyện riêng tư của đồng nghiệp cũ, dù chuyện đó giải thích được vì sao dự án hỏng.
- Nếu chuyện liên quan đến một vụ việc pháp lý hay tranh chấp chưa xong, đừng kể.
- Dặn người nghe đây là chuyện kể riêng trong buổi cố vấn, không mang đi kể lại kèm tên bạn.
Giữ bí mật cũ cũng là cách bạn dạy người trẻ một bài học nghề: người đi trước đáng tin là người không mang chuyện của nơi cũ ra làm chuyện kể.
Nếu bạn không chắc một chi tiết có nên kể hay không, hãy tự hỏi: người trong cuộc nghe được câu chuyện này thì họ có thấy bị phơi ra không. Nếu câu trả lời là có, bỏ chi tiết đó đi. Câu chuyện thường vẫn đủ ý mà không cần nó.
Lúc nào không nên kể chuyện của mình
Có những buổi gặp mà chuyện của bạn, dù hay, cũng là thừa. Khi người kia vừa mắc một lỗi và đang rất buồn, kể ngay chuyện bạn từng sai nặng hơn dễ bị nghe thành "chuyện của em có là gì". Lúc đó họ cần được nghe trước, chuyện của bạn để sau, có khi để buổi khác.
Khi người kia đang hào hứng với một kế hoạch, kể ngay chuyện bạn từng thất bại với kế hoạch giống vậy có thể dập tắt cả ý định, trong khi hoàn cảnh của họ khác hẳn. Hãy hỏi về kế hoạch kỹ trước, xem họ đã tính tới rủi ro nào, rồi mới kể chuyện mình như một điều để cân nhắc thêm.
Và khi bạn nhận ra mình đã kể chuyện thất bại thứ ba trong buổi, có lẽ buổi đó đã thành buổi của bạn. Một buổi một chuyện là đủ. Người cố vấn kể quá nhiều chuyện của mình, kể cả chuyện thất bại, vẫn là người nói nhiều hơn nghe.
Cũng cẩn thận với những chuyện thất bại mà bạn vẫn còn cay. Nếu kể tới đoạn nào đó giọng bạn gắt lên, hoặc bạn thấy cần thanh minh nhiều, chuyện đó có lẽ chưa sẵn sàng để kể cho người khác học. Không sao cả: cứ chọn chuyện khác, và để chuyện kia nằm yên thêm một thời gian. Người được cố vấn không cần nghe vết thương còn mở của bạn; họ cần thấy một người đã đi qua vết thương và nhìn lại được.
Khi người được cố vấn kể lại thất bại của họ
Một dấu hiệu quan hệ cố vấn đang tốt là người được cố vấn bắt đầu kể thất bại của chính họ, không đợi bạn hỏi. Họ làm vậy vì đã thấy bạn kể chuyện mình mà không ngại. Lúc này cách bạn đón nhận rất quan trọng.
Đừng vội phân tích lỗi. Hỏi họ đã nghĩ gì lúc quyết định, rồi hỏi lần sau họ định làm khác ra sao. Nếu họ tự nhìn ra điều rút ra, chỉ cần xác nhận. Nếu họ chưa nhìn ra, gợi ý bằng một câu hỏi thay vì một kết luận. Và đừng bao giờ mang chuyện thất bại họ kể ra nói với sếp của họ hay với người khác, kể cả với ý tốt.
Khi người trẻ học được cách kể lại vấp ngã của mình một cách bình tĩnh, rút ra điều cụ thể, họ đã học được một trong những kỹ năng quan trọng nhất của nghề. Đó cũng là lúc họ bắt đầu sẵn sàng để chính họ làm cố vấn cho người đi sau.
Bạn có thể đẩy nhanh điều đó bằng một việc nhỏ: thỉnh thoảng nhờ họ kể lại một vấp ngã của họ theo đúng khung bốn phần ở trên, bối cảnh, quyết định, hậu quả, điều rút ra. Lần đầu họ sẽ kể lộn xộn, hay nhảy thẳng vào hậu quả. Sau vài lần, họ quen tự nhìn lại theo trình tự, và đó là thói quen sẽ đi theo họ suốt nghề, kể cả khi không còn ai cố vấn bên cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Kể chuyện thất bại có làm mình mất uy tín với người được cố vấn không?
Thường không, nếu bạn kể bình tĩnh và có điều rút ra rõ ràng. Người trẻ tin người dám nhận lỗi hơn người lúc nào cũng đúng. Uy tín chỉ giảm khi chuyện kể thành than vãn hoặc đổ lỗi cho người khác.
Nên kể bao nhiêu chuyện thất bại trong một buổi cố vấn?
Một chuyện là đủ, và chỉ khi nó gần với điều người kia đang lo. Kể nhiều chuyện liền nhau dễ biến buổi gặp thành buổi của bạn. Chuyện khác có thể để dành cho buổi sau.
Có nên kể thất bại liên quan tới công ty cũ không?
Được, nếu bỏ tên người, tên công ty, tên khách và không lộ thông tin bạn đã cam kết giữ kín. Ngành quá hẹp thì đổi bối cảnh. Nếu chuyện dính tới tranh chấp chưa xong thì không nên kể.
Chưa có thất bại nào đủ lớn thì kể gì?
Thất bại không cần lớn. Một lần trễ hẹn, một email gửi nhầm, một buổi thuyết trình hỏng cũng đủ, miễn bạn hiểu vì sao nó xảy ra và đã làm khác thế nào. Chuyện nhỏ thường gần với người mới hơn.
Kể xong có nên nói luôn bài học không?
Nên hỏi trước: người kia thấy chuyện đó giống chuyện của mình ở đâu. Nếu họ tự rút ra được thì chỉ cần xác nhận. Bạn chỉ nói thẳng điều rút ra khi họ chưa nhìn thấy hoặc hỏi ý bạn.
Người được cố vấn kể thất bại của họ thì đáp lại thế nào?
Nghe hết, hỏi họ đã nghĩ gì lúc quyết định và lần sau sẽ làm khác ra sao. Tránh phân tích lỗi ngay. Giữ kín chuyện họ kể, không mang đi nói với sếp hay đồng nghiệp của họ.