Một người cố vấn không hợp thường lộ ra trong vài buổi gặp đầu: họ nói nhiều hơn nghe, gạt đi hoàn cảnh của bạn, hoặc khiến bạn thấy nặng nề hơn sau mỗi lần gặp. Không hợp không có nghĩa là họ tồi. Một người rất giỏi nghề vẫn có thể không hợp với giai đoạn, tính cách hay câu hỏi của bạn lúc này.
Bài này tách hai loại: không hợp thông thường, nên lùi ra nhẹ nhàng và giữ quan hệ, và những dấu hiệu nguy hiểm, nên dừng ngay. Phần cuối là cách nói lời rút lui khi bạn mới quen người đó được vài buổi. Chuyện kết thúc một quan hệ cố vấn đã kéo dài và từng có ích là một câu chuyện khác, thuộc về giai đoạn làm việc với cố vấn.
Vì sao người giỏi vẫn có thể không hợp với bạn
Giỏi nghề và giỏi cố vấn là hai kỹ năng khác nhau. Người giỏi nghề biết làm; người giỏi cố vấn biết giúp người khác tự làm. Có những người thợ cả tay nghề cao nhưng chỉ dạy được bằng cách bắt người học làm đúng như mình, có những quản lý xuất sắc nhưng không kiên nhẫn với câu hỏi cơ bản.
Ngoài ra còn độ lệch về giai đoạn. Một người đã ở vị trí cao từ lâu có thể quên mất cảm giác của năm thứ hai đi làm, khuyên bạn những điều chỉ đúng khi đã có quyền lực và uy tín. Một người thành công nhờ dám liều có thể không hiểu được bạn đang nuôi bố mẹ già và không thể bỏ việc ổn định.
Cũng có độ lệch về cách giao tiếp. Có người quen nói thẳng, nặng lời, và cách đó rất hợp với một số người nhưng làm người khác co lại. Không bên nào sai; chỉ là không hợp. Nhận ra điều đó sớm giúp cả hai không mất thời gian, và giữ được thiện cảm để sau này còn hỏi nhau những chuyện khác.
Những dấu hiệu lệch nhau trong vài buổi đầu
Họ nói gần hết thời gian. Buổi gặp thành buổi họ kể chuyện mình, bạn chỉ kịp hỏi một câu. Một hai lần thì bình thường vì người lâu năm thích kể, nhưng nếu lần nào cũng vậy, họ không thật sự nghe bạn.
Mọi câu trả lời đều là "hồi đó anh làm thế này". Kinh nghiệm cá nhân là quý, nhưng nếu họ không bao giờ hỏi hoàn cảnh của bạn khác gì, lời khuyên khó áp dụng.
Họ coi nhẹ giới hạn bạn đã nói. Bạn nói chưa thể chuyển nơi ở vì gia đình, họ vẫn khuyên chuyển và coi đó là thiếu quyết tâm.
Bạn ra về thấy nặng nề hơn. Sau mỗi buổi, bạn thấy mình kém cỏi, bối rối, hay sợ gặp lần sau, mà không có thêm việc gì cụ thể để làm.
Họ hay huỷ hẹn hoặc quên điều đã bàn. Ai cũng có lúc bận, nhưng nếu lặp lại, có thể họ đang nhận lời vì ngại từ chối chứ không thật sự có thời gian.
Bạn không dám kể chuyện mình làm hỏng. Nếu sau vài buổi bạn vẫn phải tỏ ra ổn trước mặt họ, quan hệ chưa đủ an toàn để giúp được bạn.
Dấu hiệu nguy hiểm: dừng ngay, không cần lịch sự kéo dài
Có những trường hợp không còn là chuyện hợp hay không, mà là quan hệ đang gây hại hoặc có dấu hiệu lợi dụng. Gặp một trong những điều sau, bạn nên dừng:
- Họ đòi bạn trả tiền, mua khoá học, góp vốn hay tuyển thêm người vào một mô hình kinh doanh như điều kiện để tiếp tục cố vấn.
- Họ hứa chắc thu nhập, chức vụ hay kết quả cụ thể nếu bạn làm theo họ.
- Họ yêu cầu bạn tiết lộ thông tin nội bộ của công ty, dữ liệu khách hàng hay mật khẩu, kể cả viện cớ để "xem giúp".
- Họ có lời nói, cử chỉ không đứng đắn, hẹn gặp ở nơi riêng tư không cần thiết, hay nhắn tin ngoài giờ với nội dung không liên quan đến nghề.
- Họ dùng chuyện bạn kể để chê bai bạn trước người khác, hoặc bạn nghe được chuyện riêng của mình lan ra.
- Họ đòi bạn cắt liên lạc với những người khuyên khác, hoặc nói xấu mọi người cố vấn khác của bạn.
Với những trường hợp này, bạn không nợ họ một lời giải thích dài. Một tin nhắn ngắn rằng bạn sẽ không tiếp tục là đủ. Nếu có hành vi quấy rối hoặc lừa tiền, hãy giữ lại tin nhắn, kể với người bạn tin, báo cho tổ chức nơi hai người quen nhau và tìm hỗ trợ pháp lý khi cần.
Không hợp hay chỉ là khó chịu cần thiết
Có những lúc người cố vấn làm bạn khó chịu chính vì họ đang giúp bạn. Bảng dưới giúp phân biệt.
| Tình huống | Có thể là khó chịu cần thiết khi | Có thể là không hợp khi |
|---|---|---|
| Họ phê bình thẳng | Lời phê bình nhắm vào việc làm, kèm cách sửa | Lời phê bình nhắm vào con người bạn, không có hướng đi |
| Họ không đưa đáp án | Họ hỏi lại để bạn tự nghĩ ra cách | Họ né mọi câu hỏi vì không thật sự quan tâm |
| Họ khuyên điều bạn không muốn nghe | Họ đưa lý lẽ và chấp nhận bạn quyết khác | Họ khó chịu, lạnh nhạt khi bạn không làm theo |
| Họ bận, gặp thưa | Họ báo trước, giữ lời khi đã hẹn | Họ huỷ sát giờ nhiều lần, không hẹn lại |
| Họ kể nhiều chuyện cũ | Chuyện cũ có bài học gắn với tình huống của bạn | Chuyện cũ không liên quan, chỉ để kể thành tích |
Nếu bạn rơi vào cột giữa, có thể quan hệ đang làm đúng việc của nó: kéo bạn ra khỏi vùng quen thuộc. Hãy cho nó thêm vài buổi trước khi kết luận.
Nói thẳng trước khi lùi ra
Nhiều trường hợp không hợp sửa được chỉ bằng một lần nói thẳng. Nếu người cố vấn nói quá nhiều, bạn có thể mở đầu buổi sau bằng: "Hôm nay em có một câu cụ thể, em xin kể tình huống trong năm phút rồi nghe anh góp ý." Nếu họ hay khuyên những điều không hợp hoàn cảnh, nói lại giới hạn của mình một cách rõ ràng và hỏi họ nghĩ gì trong giới hạn đó.
Nếu cách nói của họ làm bạn co lại, bạn nói thật được: "Em tiếp thu tốt hơn khi anh chỉ ra cụ thể chỗ nào cần sửa." Phần lớn người lâu năm đón nhận điều này, vì họ cũng muốn lời mình nói có tác dụng.
Ví dụ giả định: chị Ngân thấy người cố vấn của mình, một trưởng phòng kinh doanh lâu năm ở Cần Thơ, lần nào cũng kéo câu chuyện sang chuyện bán hàng trong khi chị muốn học cách quản lý nhóm. Chị nói lại mục tiêu ở đầu buổi thứ ba, và từ đó các buổi gặp đi đúng hướng. Nếu sau một lần nói thẳng mọi thứ vẫn như cũ, đó là lúc tính chuyện lùi ra.
Cách lùi ra nhẹ nhàng khi mới quen vài buổi
Khi quan hệ mới ở giai đoạn đầu, bạn không cần một cuộc nói chuyện chia tay. Cách tự nhiên nhất là không đề nghị nhịp gặp đều, vẫn cảm ơn và giữ liên lạc như một người quen trong nghề. Nếu đã lỡ hẹn nhịp gặp, bạn nói rằng giai đoạn này bạn cần tập trung vào một mảng khác và sẽ hỏi lại khi cần.
Một tin nhắn mẫu: "Em cảm ơn anh mấy buổi vừa rồi, em học được nhiều về cách anh làm việc với khách. Thời gian tới em muốn dồn sức vào mảng quản lý nhóm nên sẽ tìm thêm người hỏi riêng phần đó. Khi có chuyện về kinh doanh, em xin phép vẫn được hỏi anh." Tin nhắn ghi nhận điều có ích, nói lý do không đổ lỗi, và để ngỏ cánh cửa.
Điều nên tránh là biến mất không lời. Ngành nghề nào cũng nhỏ hơn bạn nghĩ, và người lâu năm nhớ ai đã cư xử tử tế với họ. Một lời cảm ơn rõ ràng hôm nay có khi giúp bạn mười năm sau, khi chính bạn cần một lời giới thiệu.
Khi phía chưa sẵn sàng lại là chính bạn
Trước khi kết luận người cố vấn không hợp, nên tự hỏi thật lòng vài câu. Mình có đến buổi gặp với câu hỏi rõ ràng không, hay chỉ mong được nghe điều gì đó truyền cảm hứng? Mình có làm thử điều đã bàn ở buổi trước không? Mình có đang chờ người kia giải quyết thay mình một việc mà chỉ mình làm được?
Có những quan hệ cố vấn thấy nhạt không phải vì người cố vấn kém mà vì người được cố vấn chưa có gì để mang tới. Người lâu năm không thể góp ý cho một kế hoạch chưa có, không thể sửa một việc chưa làm. Khi bạn thấy buổi gặp nào cũng lặp lại cùng một câu chuyện, có thể vấn đề nằm ở chỗ bạn chưa bước bước tiếp theo.
Cũng có lúc bạn chưa sẵn sàng nghe. Ví dụ giả định: anh Đạt vừa trượt một đợt xét lên trưởng nhóm và đi tìm cố vấn khi còn đang rất bực. Mọi góp ý lúc đó anh đều nghe như chê trách. Ba tháng sau, khi đã bình tĩnh, anh gặp lại chính người đó và thấy những lời họ nói rất có lý. Nếu bạn đang ở trạng thái như vậy, nghỉ một thời gian rồi quay lại là lựa chọn tốt hơn đổi người.
Rút kinh nghiệm cho lần tìm người tiếp theo
Một lần không hợp cho bạn dữ liệu quý để tìm người tiếp theo. Sau khi lùi ra, ghi lại vài dòng: điều gì làm mình thấy không hợp, điều gì vẫn có ích, mình cần ở người tiếp theo khác đi ở điểm nào. Ví dụ bạn nhận ra mình cần người hỏi nhiều hơn kể, người từng đi qua chặng gần với mình hơn, hay người có lịch thoải mái hơn.
Những dòng ghi chú này đi thẳng vào lời nhờ tiếp theo và vào buổi gặp đầu với người mới. Bạn nói rõ được ngay từ đầu: "Em hợp nhất khi được hỏi lại để tự nghĩ ra cách", hay "Em mong được góp ý thẳng vào việc cụ thể". Người cố vấn mới sẽ biết cách làm việc với bạn nhanh hơn.
Đừng vì một lần không hợp mà kết luận mình không cần cố vấn, hay người lâu năm ai cũng thế. Phần lớn người tìm được một quan hệ cố vấn tốt đều đã qua một hai lần gặp không thành. Đó là một phần bình thường của việc tìm người.
Câu hỏi thường gặp
Mới gặp một buổi đã thấy không hợp thì có nên thử thêm không?
Nếu không có dấu hiệu nguy hiểm, nên thử thêm một hai buổi, vì buổi đầu ai cũng chưa quen nhau. Hãy nói rõ hơn về mục tiêu và cách bạn muốn được góp ý. Nếu sau đó vẫn thấy lệch, bạn lùi ra nhẹ nhàng mà không có gì phải áy náy.
Người cố vấn là sếp cũ, không hợp thì xử lý sao cho khỏi mất lòng?
Giữ quan hệ sếp cũ như bình thường, chỉ thôi không đề nghị gặp đều về chuyện nghề. Khi họ hỏi, bạn nói đang tìm thêm góc nhìn từ người ở mảng khác. Không cần nói rằng họ không hợp. Quan hệ cũ vẫn có giá trị, chỉ là không ở vai cố vấn.
Người cố vấn rủ tham gia kinh doanh thì có sao không?
Không phải lời mời kinh doanh nào cũng xấu, nhưng nó đổi tính chất quan hệ. Nếu lời mời kèm yêu cầu bỏ tiền, tuyển thêm người, hay hứa thu nhập chắc chắn, hãy dè chừng như với dấu hiệu lừa đảo. Mọi chuyện góp vốn nên tách khỏi quan hệ cố vấn và xem xét như một giao dịch riêng.
Thấy người cố vấn khuyên sai thì có nên nói không?
Nên nói, một cách tôn trọng và có lý lẽ. Bạn kể mình đã thử hoặc đã tìm hiểu thấy điều khác, hỏi họ nghĩ sao. Người cố vấn tốt đón nhận phản biện và có khi học thêm từ bạn. Người phản ứng gay gắt với mọi ý kiến khác là dấu hiệu không hợp.
Bị người cố vấn làm phiền ngoài giờ thì làm gì?
Nếu là tin nhắn về nghề ngoài giờ, bạn cứ trả lời vào giờ hợp lý và nói rõ thói quen của mình. Nếu nội dung không liên quan tới nghề, có tính riêng tư hay khiến bạn khó chịu, hãy dừng quan hệ, giữ lại tin nhắn và kể với người bạn tin hoặc tổ chức nơi hai người quen nhau.
Có nên kể với người giới thiệu rằng cố vấn không hợp không?
Nếu chỉ là lệch nhau thông thường, nên báo người giới thiệu một cách nhẹ nhàng, nói về điều đã học được và lý do bạn muốn tìm thêm người khác. Tránh chê bai. Nếu có hành vi không đứng đắn hay lợi dụng, việc báo cho người giới thiệu càng cần, để họ không giới thiệu tiếp cho người khác.