Một buổi tư vấn chuyển nghề có giá trị nhất khi bạn dùng nó để kiểm những giả định mình đang có về nghề mới, chứ không phải để xin lời khuyên chung chung có nên đổi hay không. Phần lớn người chuyển nghề không thất bại vì thiếu can đảm, mà vì đã tin vào một hình dung sai về công việc mới: tưởng tự do hơn, tưởng ít áp lực hơn, tưởng kỹ năng cũ mang sang được nhiều hơn thực tế.
Người đã làm nghề đó mười, hai mươi năm là người phù hợp nhất để soi những hình dung ấy. Bài này hướng dẫn cách liệt kê giả định, cách hỏi để người kỳ cựu nói thật về mặt khó của nghề, cách nhận ra lời khuyên bị ảnh hưởng bởi trải nghiệm riêng của họ, và việc cần làm sau buổi trước khi bạn nộp đơn nghỉ việc.
Vì sao cần người trong nghề mới, không chỉ người từng chuyển nghề
Khi định đổi nghề, nhiều người tìm đến những ai từng chuyển nghề thành công để nghe truyền cảm hứng. Điều đó có ích cho tinh thần, nhưng chưa đủ. Người từng chuyển nghề kể về hành trình của họ, còn bạn cần hiểu nghề đích trông thế nào từ bên trong, sau khi lớp hào hứng ban đầu đã qua.
Người kỳ cựu của nghề đích biết những điều mà bài giới thiệu nghề không viết. Một ngày làm việc thật bắt đầu và kết thúc lúc nào, mùa nào bận nhất, ai là người hay gây áp lực nhất, những người mới vào nghề hay bỏ ngang vì lý do gì. Họ cũng biết người trong nghề nhìn người chuyển vào từ ngành khác ra sao: có trân trọng kinh nghiệm cũ không, hay đòi bắt đầu lại từ đầu.
Lý tưởng nhất là bạn có cả hai: một người từng chuyển vào nghề đó từ ngành khác và một người đã gắn bó trọn đời với nghề. Hai góc nhìn này bổ sung cho nhau. Người thứ nhất cho biết đường vào, người thứ hai cho biết cuộc sống sau khi đã vào. Nếu chỉ chọn được một buổi, hãy ưu tiên người hiểu sâu nghề đích.
Liệt kê giả định trước buổi gặp
Giả định là những điều bạn đang tin là đúng về nghề mới mà chưa kiểm. Hãy viết chúng ra thành câu khẳng định, mỗi câu một dòng. Dưới đây là những loại giả định hay gặp.
- Về công việc hằng ngày: "Nghề này chủ yếu là làm việc một mình, ít họp." "Làm thiết kế nội thất là phần lớn thời gian sáng tạo."
- Về thời gian: "Giờ giấc tự do hơn văn phòng." "Không phải làm cuối tuần."
- Về kỹ năng mang sang: "Kinh nghiệm bán hàng của mình đủ để làm môi giới." "Đã quản lý nhóm thì quản lý bếp cũng được."
- Về đường vào: "Học một khoá ngắn là đủ để nhận việc." "Người ta sẽ nhận người chuyển ngành ở vị trí ngang hiện tại."
- Về thu nhập: "Sau một năm sẽ bằng thu nhập cũ." Viết dưới dạng thời gian và xu hướng, không cần con số.
- Về bản thân: "Mình sẽ thích nghề này lâu dài vì đã thích nó khi làm thêm."
Đánh dấu ba giả định mà nếu sai thì kế hoạch của bạn sụp đổ. Đó là ba điều bạn mang vào buổi tư vấn để hỏi trước tiên. Những giả định còn lại có thể kiểm sau bằng cách đọc, hỏi thêm người khác hoặc làm thử.
Ví dụ giả định: anh Tùng làm nhân viên kinh doanh thiết bị y tế bảy năm, định chuyển sang mở xưởng mộc nhỏ ở Đồng Nai. Ba giả định nền của anh là: tay nghề có thể học trong một năm, khách sẽ đến từ quan hệ cũ, và anh chịu được tiếng ồn bụi bặm cả ngày. Cả ba đều kiểm được bằng một buổi với người làm mộc lâu năm.
Hỏi thế nào để người kỳ cựu nói thật về mặt khó
Hỏi về người bỏ nghề. "Trong những người anh chị thấy vào nghề, ai thường bỏ đi và vì sao?" Câu này làm người kỳ cựu kể về mặt khó một cách tự nhiên, không cảm thấy đang dội nước lạnh vào bạn.
Hỏi về một tuần tệ. "Một tuần làm việc tệ nhất trong nghề trông thế nào?" Mọi nghề đều có tuần tốt. Điều quyết định bạn có trụ lại không là bạn chịu được tuần tệ hay không.
Đọc giả định ra và xin phản bác. "Em đang nghĩ rằng kỹ năng bán hàng sẽ giúp em có khách ngay, anh chị thấy điều này sai ở đâu?" Mời người kỳ cựu phản bác thay vì chờ họ đồng ý.
Hỏi về người chuyển ngành. "Người từ ngành khác vào thường mạnh ở đâu, yếu ở đâu so với người học bài bản từ đầu?" Câu này cho bạn biết lợi thế thật của mình và chỗ phải bù.
Hỏi về điều họ ước đã biết. "Nếu được quay lại năm đầu, anh chị ước mình đã biết điều gì?" Câu trả lời thường là những bài học nghề quý nhất, ít khi được viết ra.
Đọc lời khuyên cho tỉnh táo
Người kỳ cựu nói thật, nhưng câu chuyện của họ được nhìn qua lăng kính trải nghiệm riêng. Bảng dưới gợi ý cách đọc một số kiểu lời khuyên hay gặp.
| Kiểu lời khuyên | Có thể do | Cách kiểm lại |
|---|---|---|
| "Đừng vào nghề này, khổ lắm" | Người đó từng trải qua giai đoạn rất khó của ngành, hoặc đang mệt mỏi | Hỏi cụ thể khổ ở đâu, điều đó còn đúng bây giờ không, hỏi thêm một người khác |
| "Dễ thôi, cứ làm là được" | Người đó vào nghề lúc thị trường dễ, hoặc có lợi thế bạn không có | Hỏi lúc họ vào nghề có gì thuận lợi, người vào bây giờ khác gì |
| "Phải học bài bản từ đầu" | Nghề có chuẩn mực cao, hoặc người đó quen con đường truyền thống | Hỏi có ai vào bằng đường khác không và họ phải bù những gì |
| "Kinh nghiệm cũ của em là lợi thế lớn" | Đúng là có lợi thế, hoặc người đó đang muốn động viên | Hỏi lợi thế ấy dùng vào việc cụ thể nào, ở giai đoạn nào |
Cách tốt nhất để tránh một góc nhìn lệch là nghe ít nhất hai người kỳ cựu ở hai bối cảnh khác nhau, ví dụ một người làm ở doanh nghiệp lớn và một người tự làm. Chỗ họ đồng ý thường là sự thật của nghề, chỗ họ khác nhau là chỗ phụ thuộc hoàn cảnh.
Kể về nghề cũ sao cho người kỳ cựu thấy được kỹ năng mang sang
Người kỳ cựu của nghề mới không biết nghề cũ của bạn. Nếu bạn chỉ nói chức danh, họ khó đánh giá bạn mang theo được gì. Hãy kể bằng việc cụ thể, theo các gợi ý dưới đây.
- Mô tả ba việc bạn làm thường xuyên nhất trong tuần, bằng động từ: lập kế hoạch giao hàng cho hai mươi đại lý, đối chiếu công nợ hằng tháng, xử lý khiếu nại của khách.
- Kể một tình huống khó bạn đã xử lý và cách bạn làm. Người kỳ cựu sẽ nhận ra kỹ năng nào trong đó dùng được ở nghề họ.
- Nêu những công cụ, quy trình bạn thành thạo, dù nghe có vẻ không liên quan. Cách bạn quen làm việc với bảng tính hay quy trình kiểm hàng có khi rất có ích ở nghề mới.
- Thành thật về những gì bạn không thích ở nghề cũ. Điều này giúp người kỳ cựu cảnh báo nếu nghề mới có đúng những phần đó.
- Nói rõ những gì bạn đã tự học về nghề mới, để người kỳ cựu không phải giảng lại từ đầu.
Phần kể này nên gọn trong mười phút. Sau đó hãy hỏi thẳng: trong những gì em vừa kể, phần nào anh chị thấy mang sang được, phần nào ở nghề này gần như vô dụng. Câu trả lời thẳng thắn cho câu hỏi này thường là thông tin quý nhất của cả buổi, vì nó cho bạn biết mình bắt đầu ở nghề mới từ vạch nào chứ không phải từ vạch mình tưởng.
Sau buổi gặp: kiểm bằng hành động trước khi nghỉ việc
Buổi tư vấn giúp bạn lọc giả định, nhưng bước quyết định là kiểm bằng trải nghiệm thật. Đây là chuỗi việc hợp lý trước khi nộp đơn nghỉ.
- Viết lại danh sách giả định, đánh dấu cái nào đã được xác nhận, cái nào bị phản bác, cái nào còn treo.
- Với mỗi giả định còn treo, nghĩ ra một cách kiểm nhỏ: làm thử một dự án ngoài giờ, phụ việc vài ngày cuối tuần, theo chân người trong nghề một buổi.
- Tính quãng đệm: bạn cần bao lâu để quen việc mới, gia đình cần chuẩn bị gì về tài chính trong thời gian đó. Bàn kỹ với người thân.
- Hẹn một buổi ngắn báo lại người kỳ cựu sau khi đã thử, hỏi xem họ thấy bạn đã sẵn sàng chưa.
- Chỉ khi các giả định nền đã được kiểm, mới bàn chuyện nghỉ việc với công ty hiện tại, và rời đi tử tế, bàn giao đầy đủ.
Chuỗi này có thể mất ba tháng đến một năm, tuỳ nghề. Nghe có vẻ chậm, nhưng nó giúp bạn tránh được kiểu chuyển nghề vội rồi phải quay lại nghề cũ với tâm thế thua cuộc. Nếu sau khi kiểm bạn quyết định ở lại nghề cũ, đó cũng là một kết quả tốt: bạn ở lại vì hiểu rõ, không phải vì sợ.
Khi người kỳ cựu khuyên bạn đừng chuyển
Có lúc người kỳ cựu nói thẳng rằng họ không thấy bạn hợp với nghề mới, hoặc thấy thời điểm chưa phù hợp. Nghe điều này có thể buồn, nhất là khi bạn đã ấp ủ lâu. Hãy hỏi lại thật bình tĩnh: điều gì khiến anh chị thấy vậy, có điều kiện nào thì anh chị sẽ nghĩ khác.
Câu trả lời thường cho bạn một danh sách việc cụ thể cần làm, chứ không phải một lời phán cố định. Có thể bạn cần thêm kỹ năng, cần thử làm trước, hoặc cần chờ hoàn cảnh gia đình ổn hơn. Cũng có thể người kỳ cựu đang nhìn qua trải nghiệm riêng, và bạn cần thêm một góc nhìn khác.
Điều quan trọng là bạn không biến lời khuyên thành lời cấm, cũng không gạt đi chỉ vì nó trái ý. Quyết định cuối cùng là của bạn, và bạn là người sống với hệ quả. Người kỳ cựu tốt cũng hiểu điều đó, họ chỉ muốn bạn đi vào với đôi mắt mở.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chuyển nghề nếu người kỳ cựu khuyên không nên?
Không nên bỏ qua, cũng không nên coi đó là lời cuối cùng. Hãy hỏi lý do cụ thể, kiểm lại bằng một góc nhìn khác và bằng việc làm thử. Nếu lý do vẫn đứng vững sau khi kiểm, đó là tín hiệu nên dừng hoặc chuẩn bị thêm.
Tìm người kỳ cựu ở nghề mới khi chưa quen ai trong ngành thế nào?
Bạn có thể nhờ bạn bè giới thiệu người quen của người quen, tìm qua hội nghề, cộng đồng cựu sinh viên, các buổi nói chuyện chuyên ngành. Khi nhờ, hãy nói rõ bạn chỉ cần một buổi ngắn để hiểu nghề, không xin việc.
Buổi tư vấn chuyển nghề có thay được việc làm thử không?
Không. Buổi tư vấn giúp bạn biết nên thử điều gì và để ý điều gì khi thử. Chỉ trải nghiệm thật mới cho bạn biết mình có chịu được nhịp làm việc hằng ngày của nghề đó hay không.
Có nên nói với công ty hiện tại là mình đang tìm hiểu nghề khác?
Thường không cần ở giai đoạn tìm hiểu. Hãy giữ chuyện này kín đáo, làm tốt việc hiện tại. Khi đã quyết định và có kế hoạch rõ, mới nói chuyện với quản lý một cách tử tế và báo trước đủ thời gian theo hợp đồng.
Người ngoài 40 tuổi chuyển nghề có nên hỏi người kỳ cựu cùng tuổi?
Rất nên có ít nhất một người từng vào nghề ở tuổi tương tự, vì họ hiểu những khó khăn riêng như học lại khi bận gia đình hay làm việc với đồng nghiệp trẻ hơn. Kết hợp thêm một người gắn bó lâu với nghề để có bức tranh đủ.
