Buổi tư vấn nghề 1:1 là một cuộc nói chuyện có hẹn trước, thường dài 45 đến 90 phút, giữa bạn và một người đã làm lâu năm trong nghề, xoay quanh đúng một câu hỏi nghề nghiệp của chính bạn. Nó không phải khoá học, không phải buổi trị liệu, cũng không phải lời hứa sẽ được giới thiệu việc. Giá trị của nó nằm ở chỗ bạn được mượn vài chục năm kinh nghiệm của người khác để soi vào một quyết định cụ thể, trong một khoảng thời gian ngắn.
Bài này giúp bạn phân biệt buổi tư vấn nghề với các hình thức gần giống, nhận ra lúc nào một buổi như vậy thật sự đáng thời gian và công sức, lúc nào nên tự làm bài tập trước, và hình dung trước một buổi 60 phút sẽ trôi qua thế nào để không bị bất ngờ.
Buổi tư vấn nghề khác gì cố vấn dài hạn, coaching và khoá học
Bốn hình thức này hay bị gọi chung là "tìm người chỉ đường", nhưng mỗi hình thức trả lời một loại nhu cầu khác nhau. Đặt nhầm hình thức là lý do phổ biến nhất khiến người ta ra về thấy "cũng hay mà chẳng được gì".
| Hình thức | Độ dài | Ai dẫn câu chuyện | Hợp với nhu cầu |
|---|---|---|---|
| Buổi tư vấn nghề 1:1 | Một buổi, đôi khi thêm buổi hỏi lại | Bạn mang câu hỏi, người kỳ cựu góp góc nhìn | Một quyết định hoặc một vướng mắc cụ thể cần ý kiến người trong nghề |
| Quan hệ cố vấn dài hạn | Vài tháng đến vài năm | Hai bên cùng dựng, nhịp gặp đều | Lớn lên dần trong nghề, cần người theo dõi đường đi của mình |
| Coaching | Một chuỗi buổi theo mục tiêu | Người coach đặt câu hỏi, ít khi cho lời khuyên chuyên môn | Tự tìm ra hướng của mình, thay đổi thói quen làm việc |
| Khoá học | Theo chương trình | Người dạy theo giáo trình chung | Kiến thức, kỹ năng nhiều người cùng cần |
Điểm mấu chốt của buổi tư vấn nghề là tính cá nhân và tính cụ thể. Người kỳ cựu không dạy bạn cả nghề trong một giờ; họ nghe hoàn cảnh của bạn, đối chiếu với những gì họ đã thấy trong hai, ba chục năm làm việc, rồi nói cho bạn biết chỗ nào bạn đang nhìn đúng, chỗ nào bạn đang bỏ sót. Vì thế buổi tư vấn chỉ đáng giá khi bạn mang đến một câu hỏi có thật, gắn với tình huống của mình.
Một buổi tư vấn cũng có thể là bước thử trước khi tiến tới quan hệ cố vấn lâu dài. Nhiều người gặp nhau một lần, thấy hợp cách nói chuyện, rồi mới hẹn tiếp theo nhịp hằng tháng. Ngược lại, gặp một buổi mà thấy không hợp thì cũng không mất gì nhiều, bạn chỉ cần cảm ơn và đi tìm người khác.
Năm tình huống đáng đặt một buổi tư vấn nghề
Đứng trước một lựa chọn khó đảo ngược. Nhận lời làm quản lý hay ở lại làm chuyên môn, chuyển từ công ty lớn sang công ty nhỏ, rời nghề đang làm để thử nghề khác. Những quyết định này khó quay đầu, và người đã đi qua ngã rẽ tương tự thường nhìn ra những hệ quả mà bạn chưa nghĩ tới, như áp lực con người khi lên quản lý hay sự thiếu quy trình ở nơi nhỏ.
Bị kẹt ở một chỗ quá lâu mà không rõ vì sao. Ba năm chưa lên được bậc tiếp theo, làm chăm mà kết quả không được ghi nhận, liên tục vấp cùng một kiểu lỗi trong dự án. Người ngoài nhìn vào thường thấy mẫu hình nhanh hơn người trong cuộc, nhất là khi họ đã từng quản lý nhiều người giống bạn.
Sắp bước vào một vai mới. Lần đầu dẫn nhóm, lần đầu làm việc với khách nước ngoài, lần đầu phụ trách một công trình độc lập. Một buổi hỏi trước những cái bẫy hay gặp trong ba tháng đầu có thể giúp bạn tránh được những sai lầm tốn kém.
Muốn hiểu một nghề hay một ngành từ bên trong. Thông tin tuyển dụng và bài giới thiệu nghề chỉ cho bạn mặt tiền. Người đã làm hai mươi năm có thể kể cho bạn nghe một tuần làm việc thật trông thế nào, cái gì làm người ta bỏ nghề, cái gì giữ người ta ở lại.
Cần một người phản biện độc lập. Đồng nghiệp có thể ngại nói thật, gia đình thường thương bạn quá nên khó khách quan. Người kỳ cựu ngoài công ty không có quyền lợi gì trong quyết định của bạn, nên lời phản biện của họ thường thẳng hơn, dù đôi khi khó nghe.
Khi chưa nên đặt: những việc tự làm trước sẽ hiệu quả hơn
Có những lúc đặt một buổi tư vấn chỉ tốn thời gian của cả hai bên. Bạn nên tự làm các việc sau trước, rồi mới quyết định có cần người kỳ cựu hay không.
- Câu hỏi của bạn có thể trả lời bằng cách đọc kỹ mô tả công việc, quy chế công ty hoặc hỏi phòng nhân sự. Hỏi người kỳ cựu những điều tra cứu được là phí một buổi.
- Bạn chưa nói chuyện thẳng với quản lý trực tiếp về vướng mắc của mình. Rất nhiều chuyện "không được ghi nhận" được gỡ ngay khi hai bên ngồi xuống nói rõ kỳ vọng.
- Bạn chỉ muốn nghe ai đó đồng ý với quyết định đã chốt sẵn. Khi ấy buổi tư vấn biến thành buổi xin phép, và lời phản biện nào cũng làm bạn khó chịu.
- Bạn đang trong trạng thái rất mệt, mất ngủ kéo dài, khó kiểm soát cảm xúc. Đây là lúc cần gặp người có chuyên môn về sức khoẻ tinh thần trước, chuyện nghề tính sau.
- Bạn chưa viết ra được mình đang hỏi gì. Nếu không gói được câu hỏi trong hai, ba câu, hãy dành một buổi tối ngồi viết, vì nhiều khi chính việc viết ra đã gỡ được một nửa vướng mắc.
Làm xong những bước tự kiểm này mà vẫn còn câu hỏi treo, đó là dấu hiệu tốt: bạn đã sẵn sàng tận dụng một buổi với người đi trước. Câu hỏi đi qua vòng tự làm thường sắc hơn, và người kỳ cựu cũng thích nói chuyện với người đã tự tìm hiểu, vì họ được bàn vào chỗ khó thật chứ không phải nhắc lại những điều cơ bản.
Một buổi 60 phút thường diễn ra thế nào
Mỗi người kỳ cựu có cách làm riêng, nhưng phần lớn các buổi tư vấn nghề tốt đều đi theo một nhịp gần giống nhau. Biết trước nhịp này giúp bạn chia thời gian và không dồn câu hỏi quan trọng vào năm phút cuối.
- Năm phút đầu: hai bên chào hỏi, bạn nhắc lại mục đích buổi gặp trong một hai câu và hỏi người kỳ cựu có cần biết thêm gì về bối cảnh không.
- Mười phút tiếp theo: bạn kể tình huống của mình, ngắn gọn, có mốc thời gian, có những gì đã thử. Người kỳ cựu thường ngắt để hỏi lại, đó là dấu hiệu họ đang nghe kỹ.
- Khoảng hai mươi lăm phút giữa buổi: phần trao đổi chính. Người kỳ cựu đặt câu hỏi ngược, kể những trường hợp tương tự đã gặp, chỉ ra các phương án và cái giá của từng phương án.
- Mười phút: bạn hỏi những câu cụ thể còn lại trong danh sách, ưu tiên câu quan trọng nhất trước.
- Năm phút cuối: bạn tóm tắt lại những gì mình hiểu và việc mình định làm, hỏi người kỳ cựu có muốn được báo lại kết quả không.
Nếu buổi gặp trực tuyến, hãy cộng thêm vài phút đầu để thử âm thanh và đường truyền. Nếu gặp trực tiếp ở quán cà phê, nên chọn chỗ yên tĩnh, tránh giờ đông, vì nói chuyện nghề cần nghe rõ và đôi khi cần kể những điều không muốn người bàn bên nghe thấy.
Người kỳ cựu cho bạn được gì và không cho được gì
Thứ quý nhất một người làm nghề lâu năm mang đến là khả năng nhận ra mẫu hình. Họ đã thấy hàng chục người trẻ rơi vào cùng một ngã ba, đã thấy cách người này đi tiếp suôn sẻ còn người kia chật vật. Vì vậy khi nghe bạn kể, họ thường hỏi đúng câu bạn chưa tự hỏi: sếp mới của bạn có quyền quyết ngân sách không, công ty nhỏ đó đã trả lương đúng hạn được bao lâu, bạn có thích làm việc với con người nhiều hơn làm việc với số liệu không.
Thứ hai là ngôn ngữ của nghề. Có những điều trong ngành chẳng ai viết ra: người ta đánh giá một kỹ sư mới qua cách ghi nhật ký công trường, đánh giá một kế toán qua cách hỏi lại khi chứng từ lạ, đánh giá một người bán hàng qua cách giữ lời hẹn với khách nhỏ. Người kỳ cựu nói ra những chuẩn ngầm đó, giúp bạn biết người khác đang nhìn mình bằng thước đo nào.
Nhưng cũng có những thứ một buổi tư vấn không cho được. Người kỳ cựu không sống thay cuộc đời bạn, không biết hết hoàn cảnh gia đình, sức khoẻ, tài chính của bạn, và kinh nghiệm của họ hình thành trong một thời kỳ có thể đã khác bây giờ. Lời khuyên của họ là một nguồn tham khảo nặng ký, không phải mệnh lệnh. Một buổi tư vấn cũng không phải lời hứa giới thiệu việc hay bảo lãnh cho bạn; nếu người kỳ cựu chủ động đề nghị kết nối thì đó là điều quý, nhưng bạn không nên đặt kỳ vọng ấy từ đầu.
Ví dụ giả định: anh Minh, kỹ sư cơ điện năm thứ sáu, hỏi một người làm quản lý dự án lâu năm về việc có nên nhận lời sang một công ty nhỏ làm trưởng nhóm. Buổi gặp không cho anh một câu trả lời có hoặc không, nhưng giúp anh lập danh sách năm điều cần hỏi công ty mới trước khi ký, trong đó có hai điều anh chưa từng nghĩ tới. Đó là kiểu kết quả thực tế mà bạn nên kỳ vọng.
Tự hỏi bốn câu trước khi quyết định đặt
Câu hỏi của mình có gói được trong một buổi không? Một buổi hợp với một hoặc hai câu hỏi lớn. Nếu bạn muốn được theo dõi suốt quá trình lên quản lý, đó là nhu cầu của quan hệ cố vấn dài hạn hoặc một gói nhiều buổi, không phải một buổi lẻ.
Mình cần người ở đúng nghề hay chỉ cần người từng trải? Câu hỏi về kỹ thuật hay văn hoá riêng của một ngành cần người trong ngành đó. Câu hỏi về cách đối xử với sếp khó tính hay cân bằng gia đình và công việc thì người từng trải ở ngành khác vẫn giúp được, đôi khi còn cho góc nhìn mới hơn.
Mình sẵn sàng nghe điều trái ý chưa? Nếu câu trả lời là chưa, hãy đợi thêm. Một buổi tư vấn mà bạn chỉ chờ được khen sẽ làm cả hai bên mất thời gian.
Sau buổi gặp, mình có thời gian làm theo không? Lời khuyên không được thử thì không có giá trị. Nếu sắp tới bạn đang dồn việc gấp, hãy hẹn buổi tư vấn vào lúc có khoảng trống để làm tiếp những việc vừa bàn.
Câu hỏi thường gặp
Buổi tư vấn nghề 1:1 nên dài bao lâu?
Phần lớn câu hỏi nghề nghiệp gói gọn trong 45 đến 60 phút nếu bạn chuẩn bị kỹ. Buổi 90 phút hợp với việc xem lại hồ sơ hoặc bàn một kế hoạch chuyển nghề nhiều bước. Dài hơn thế thường mệt cho cả hai bên và ý cuối buổi dễ bị loãng.
Gặp trực tiếp hay gọi video thì tốt hơn?
Gặp trực tiếp giúp hai bên đọc được nét mặt, dễ thân hơn ở lần đầu. Gọi video tiện khi bạn ở tỉnh xa hoặc người kỳ cựu bận, và vẫn đủ tốt cho phần lớn câu hỏi nghề. Điều quan trọng hơn là chỗ ngồi yên tĩnh và đường truyền ổn định.
Có nên đặt nhiều buổi với nhiều người khác nhau cho cùng một câu hỏi?
Có thể, nhất là với quyết định lớn. Hai, ba góc nhìn từ những người kinh nghiệm khác nhau giúp bạn thấy chỗ họ đồng thuận và chỗ họ khác ý. Nhưng đừng hỏi quá nhiều người đến mức rối và trì hoãn mãi không quyết.
Một buổi tư vấn có thay được việc tự tìm hiểu không?
Không. Buổi tư vấn hiệu quả nhất khi bạn đã tự tìm hiểu đến mức biết mình đang vướng ở đâu. Người kỳ cựu giúp bạn đi tiếp từ chỗ đó, chứ không thay bạn đọc tài liệu hay hỏi những thông tin tra cứu được.
Làm sao để tìm người kỳ cựu cho buổi tư vấn nghề?
Bạn có thể nhờ người quen giới thiệu, hỏi trong hội nghề hoặc cộng đồng cựu sinh viên, hoặc trên Kỳ Cựu bạn có thể để lại nhu cầu tìm cố vấn để được liên hệ lại. Dù tìm theo cách nào, hãy đọc kỹ kinh nghiệm thật của người đó trước khi đặt lịch.
