Cố vấn khởi nghiệp là người đã đi trước trong kinh doanh hoặc trong một ngành, đồng hành với nhóm sáng lập để giúp họ nhìn ra rủi ro sớm, tránh những lỗi đắt giá, mở đúng mối quan hệ và giữ đầu óc tỉnh táo trong những tháng căng thẳng, nhưng không thay họ quyết định và không làm thay việc của họ.
Người làm nghề lâu năm, nhất là người từng làm quản lý, từng điều hành doanh nghiệp hoặc là chuyên gia sâu một ngành, ngày càng hay được các nhóm trẻ mời làm cố vấn. Bài này giúp bạn hiểu vai đó gồm những gì, khác với nhà đầu tư và người đồng sáng lập ra sao, giai đoạn nào nhóm khởi nghiệp cần gì ở bạn, và những cái bẫy người kỳ cựu hay vướng khi bước vào thế giới khởi nghiệp.
Cố vấn, nhà đầu tư và đồng sáng lập: ba vai khác nhau
Trong một nhóm khởi nghiệp, ranh giới giữa các vai thường mờ, nhất là khi người kỳ cựu vừa góp ý vừa được mời góp vốn. Phân biệt rõ ngay từ đầu giúp tránh hiểu lầm:
| Cố vấn | Nhà đầu tư | Đồng sáng lập | |
|---|---|---|---|
| Đóng góp chính | Kinh nghiệm, góc nhìn, quan hệ | Tiền, kèm kinh nghiệm | Toàn bộ sức lực, thời gian |
| Quyền quyết định | Không | Tuỳ thoả thuận đầu tư và tỉ lệ sở hữu | Có, cùng các đồng sáng lập khác |
| Thời gian bỏ ra | Vài giờ mỗi tháng | Thay đổi | Toàn thời gian |
| Rủi ro tài chính | Thường không | Mất vốn đã góp | Mất thời gian, thu nhập, có khi cả vốn |
| Khi nhóm thất bại | Thường không chịu trách nhiệm pháp lý nếu chỉ góp ý | Chịu lỗ theo phần vốn | Chịu hậu quả lớn nhất |
Một người có thể đổi vai theo thời gian, ví dụ cố vấn trở thành nhà đầu tư. Khi đổi vai, nên nói rõ và làm lại thoả thuận, vì lợi ích của bạn đã khác. Nhà đầu tư có lợi ích riêng về tiền; góp ý của họ cần được nhóm sáng lập nghe với ý thức về điều đó.
Nhóm khởi nghiệp thật sự cần gì ở người đi trước
Người trẻ khởi nghiệp thường nghĩ họ cần cố vấn để được giới thiệu nhà đầu tư. Nhưng điều có giá trị lâu dài hơn thường là những thứ họ không biết mình thiếu. Thứ nhất là khả năng nhận ra một sai lầm sắp xảy ra trước khi nó xảy ra: thuê người quá nhanh, chia cổ phần đều giữa các đồng sáng lập mà không tính tới công sức khác nhau, ký hợp đồng với khách lớn mà điều khoản thanh toán bất lợi.
Thứ hai là sự bình tĩnh. Khởi nghiệp đầy những tuần mọi thứ như sụp đổ. Một người đã từng trải qua những tuần như vậy, nói "chuyện này gặp nhiều rồi, thường thì vượt qua thế này", giúp nhóm sáng lập không đưa ra quyết định vội vì hoảng.
Thứ ba là hiểu biết sâu về ngành. Nhóm làm phần mềm cho phòng khám cần người hiểu phòng khám vận hành thế nào; nhóm làm nông sản cần người hiểu chuỗi thu mua. Người kỳ cựu trong ngành đó cho nhóm những hiểu biết mà họ mất nhiều năm mới tự có.
Cuối cùng mới tới quan hệ. Giới thiệu đúng người vào đúng lúc có giá trị, nhưng chỉ khi nhóm đã sẵn sàng. Giới thiệu quá sớm, khi sản phẩm chưa có gì, có thể làm hỏng cơ hội về sau và ảnh hưởng uy tín của chính bạn.
Giai đoạn nào cần gì từ cố vấn
Nhu cầu của nhóm khởi nghiệp đổi theo từng chặng. Người cố vấn hữu ích biết điều chỉnh vai của mình:
- Khi mới có ý tưởng. Giúp nhóm kiểm tra giả định: khách hàng có thật sự gặp vấn đề này không, họ đang giải quyết bằng cách nào, có trả tiền không. Câu hỏi quan trọng hơn câu trả lời.
- Khi làm sản phẩm đầu tiên. Giúp nhóm tập trung, cắt bớt tính năng, tìm những khách hàng đầu tiên chịu dùng thử. Nhắc nhóm về những việc pháp lý cơ bản như thoả thuận giữa các đồng sáng lập, đăng ký doanh nghiệp.
- Khi bắt đầu có khách. Giúp về vận hành, định giá, tuyển người đầu tiên, giữ chất lượng khi số lượng tăng.
- Khi tìm vốn. Giúp nhóm hiểu nhà đầu tư nhìn gì, chuẩn bị số liệu trung thực, đọc kỹ điều khoản. Nhắc nhóm hỏi luật sư trước khi ký.
- Khi mở rộng. Giúp về tổ chức, quản lý con người, xây đội ngũ quản lý cấp giữa. Đây là giai đoạn kinh nghiệm quản lý của người kỳ cựu có giá trị nhất.
- Khi gặp khủng hoảng. Giữ bình tĩnh cho nhóm, giúp nhìn rõ phương án, kể cả phương án dừng lại.
Không cố vấn nào giỏi ở mọi giai đoạn. Biết mình mạnh ở giai đoạn nào giúp bạn nhận đúng vai, và biết lúc nào nên giới thiệu người khác thay mình.
Những bẫy người kỳ cựu hay vướng khi cố vấn khởi nghiệp
Áp kinh nghiệm doanh nghiệp lớn vào nhóm nhỏ. Quy trình phê duyệt nhiều tầng, kế hoạch năm năm chi tiết, phòng ban đầy đủ là những thứ đúng ở công ty lớn nhưng làm chậm một nhóm năm người. Hỏi trước: "Với quy mô này, điều gì là tối thiểu cần có?".
Kể quá nhiều chuyện của mình. Chuyện có ích khi nó soi vào vấn đề của nhóm. Khi buổi cố vấn thành buổi người cố vấn kể chuyện đời, nhóm sáng lập sẽ lịch sự lắng nghe rồi không mời lại.
Muốn nhóm làm theo mình. Nhóm sáng lập có quyền làm khác lời khuyên, kể cả khi bạn tin họ sai. Nói rõ quan điểm và lý do, rồi để họ quyết. Đó là công ty của họ.
Coi thường cách làm mới. Cách người trẻ dùng công nghệ, mạng xã hội, cách họ làm việc từ xa có thể lạ với bạn. Trước khi phản đối, hỏi họ vì sao chọn cách đó.
Nhận vai rồi biến mất. Nhiều người nhận lời làm cố vấn vì được mời, rồi không có thời gian. Nhóm sáng lập ghi tên bạn vào hồ sơ mà không nhận được gì. Nếu không đủ thời gian, nói thẳng từ đầu.
Ví dụ giả định: cố vấn cho một nhóm làm nông sản sạch
Ví dụ giả định: chị Lan từng làm quản lý thu mua hơn hai mươi năm cho một công ty chế biến thực phẩm, nay đã nghỉ hưu ở Lâm Đồng. Một nhóm ba người trẻ khởi nghiệp bán rau sạch trực tiếp cho các bếp ăn tập thể mời chị làm cố vấn. Họ cần chị vì chị hiểu nông dân, hiểu chuỗi lạnh, hiểu bếp ăn trả tiền thế nào.
Chị đồng ý gặp nhóm hai buổi mỗi tháng trong sáu tháng đầu, có thoả thuận ngắn về bảo mật và phạm vi. Buổi đầu, chị không góp ý gì về kế hoạch mà xin đi cùng nhóm một chuyến thu mua. Sau chuyến đó, chị chỉ ra hai việc: nhóm đang mua của quá ít hộ nên rủi ro mất mùa rất cao, và nhóm chưa tính chi phí hao hụt khi vận chuyển. Chị giới thiệu nhóm với hai hợp tác xã chị quen, nhưng dặn nhóm tự thương lượng giá.
Có lần nhóm muốn ký hợp đồng giao rau cho một chuỗi lớn với điều kiện phạt nặng nếu giao thiếu. Chị nói rõ chị lo ngại và vì sao, nhưng nhóm vẫn ký. Ba tháng sau nhóm gặp khó vì mưa lớn. Chị không nói "đã bảo mà", chỉ giúp nhóm ngồi tính phương án và nói chuyện lại với khách. Theo chị, đó là phần khó nhất của vai cố vấn: đứng cạnh người ta cả khi họ không nghe mình.
Khi các đồng sáng lập mâu thuẫn: cố vấn đứng ở đâu
Mâu thuẫn giữa các đồng sáng lập là một trong những lý do phổ biến khiến nhóm khởi nghiệp tan rã, và người cố vấn thường là người ngoài đầu tiên được kể. Một người gọi riêng cho bạn than phiền về người kia, rồi vài hôm sau người kia cũng gọi. Đây là lúc vai cố vấn dễ trượt nhất.
Nguyên tắc đầu tiên là không đứng về một phía trong chuyện cá nhân. Bạn là cố vấn của cả nhóm, không phải của một người. Khi nghe một bên kể, lắng nghe nhưng tránh phán xét người vắng mặt, và khuyến khích họ nói thẳng với nhau. Nếu cần, đề nghị một buổi ba bên, bạn chỉ giữ vai người điều phối để mỗi người được nói hết ý.
Nguyên tắc thứ hai là đưa câu chuyện về những thứ cụ thể: ai chịu trách nhiệm việc gì, ai quyết điều gì, cổ phần chia theo công sức thế nào, ai được rút ra khi nào. Nhiều mâu thuẫn tưởng là chuyện tính cách hoá ra là chuyện vai trò chưa rõ. Một thoả thuận giữa các đồng sáng lập, soạn với sự giúp đỡ của người am hiểu pháp luật theo Luật Doanh nghiệp 2020, giải được nhiều chuyện hơn mọi cuộc hoà giải.
Nguyên tắc thứ ba là biết giới hạn của mình. Khi mâu thuẫn đã thành tranh chấp về tài sản, cổ phần, có dấu hiệu cần tới luật sư hay hoà giải viên chuyên nghiệp, người cố vấn nên nói rõ điều đó và lùi về vai hỗ trợ tinh thần. Cố gắng tự phân xử một tranh chấp pháp lý có thể làm hỏng quan hệ với cả hai bên và đặt bạn vào thế khó.
Nhận vai cố vấn khởi nghiệp: chuẩn bị gì
Trước khi nhận, gặp nhóm vài lần để hiểu họ là ai, làm gì, cần gì ở bạn. Hỏi về các đồng sáng lập, về quan hệ giữa họ, vì phần lớn nhóm khởi nghiệp thất bại có liên quan tới mâu thuẫn trong đội chứ không chỉ sản phẩm.
Thoả thuận rõ bằng văn bản: phạm vi bạn góp ý, nhịp gặp, thời hạn, bảo mật, tên bạn được dùng thế nào, và thù lao nếu có. Nhiều nhóm khởi nghiệp đề nghị trả cố vấn bằng một phần cổ phần hoặc quyền chọn mua cổ phần. Hình thức này có những rủi ro riêng, được bàn trong bài về các hình thức thù lao cố vấn.
Cuối cùng, chuẩn bị tinh thần rằng phần lớn nhóm khởi nghiệp không thành công theo cách họ mơ ước. Giá trị của bạn không nằm ở chỗ nhóm có thành công hay không, mà ở chỗ bạn đã giúp họ đi đường ít vấp hơn, quyết định tỉnh táo hơn, và nếu phải dừng thì dừng sớm, ít tổn thất hơn. Nhiều người trẻ sau một lần khởi nghiệp không thành vẫn nhớ người cố vấn đã giúp họ đứng dậy.
Câu hỏi thường gặp
Cố vấn khởi nghiệp có cần từng khởi nghiệp không?
Không bắt buộc. Người hiểu sâu một ngành, từng quản lý vận hành, tài chính hay bán hàng đều có thể có ích. Nhưng nếu chưa từng khởi nghiệp, nên khiêm tốn với những điều riêng của khởi nghiệp như thiếu tiền liên tục, phải làm nhiều vai cùng lúc.
Một nhóm khởi nghiệp nên có bao nhiêu cố vấn?
Hai ba người cố vấn thật sự gắn bó thường có ích hơn một danh sách dài tên tuổi. Mỗi cố vấn nên mạnh ở một mảng khác nhau. Nhóm có quá nhiều cố vấn dễ bị rối vì lời khuyên trái chiều.
Cố vấn có nên góp vốn vào nhóm mình cố vấn không?
Có thể, nhưng khi đã góp vốn thì bạn có lợi ích tài chính, góp ý có thể bị ảnh hưởng. Nên nói rõ với nhóm khi đổi vai, và cân nhắc kỹ khả năng mất vốn. Đó là quyết định đầu tư riêng, nên hỏi người am hiểu trước khi làm.
Nhóm sáng lập liên tục không nghe lời khuyên thì sao?
Không phải lời khuyên nào cũng phải được làm theo. Nếu họ vẫn cân nhắc và giải thích lý do, đó là quan hệ lành mạnh. Nếu họ không bao giờ hỏi ý thật, chỉ cần tên bạn, nên nói thẳng và cân nhắc rời vai.
Có nên làm cố vấn cho nhóm khởi nghiệp trong ngành mình từng làm việc?
Thường là có ích nhất. Nhưng cần cẩn thận với cam kết bảo mật và không cạnh tranh đã ký với chỗ làm cũ. Không mang bí mật kinh doanh của nơi cũ sang cho nhóm mới.
Làm cố vấn khởi nghiệp mất khoảng bao nhiêu thời gian?
Thường vài giờ mỗi tháng cho các buổi gặp, cộng thêm thời gian đọc tài liệu và trả lời tin nhắn. Giai đoạn khủng hoảng có thể nhiều hơn. Nên thoả thuận nhịp cụ thể để cả hai bên không kỳ vọng sai.
