Trước khi đặt một buổi tư vấn nghề có phí, bạn cần chốt bằng văn bản năm điều: phí tính theo gì, đã gồm những gì, đổi lịch thế nào, huỷ thì được hoàn ra sao, và trả tiền qua kênh nào. Hỏi những điều này không có gì là thiếu tế nhị. Người làm việc đàng hoàng thường đã có sẵn câu trả lời, và sự rõ ràng từ đầu giúp cả hai bên thoải mái khi ngồi vào buổi gặp.
Bài này không nêu mức phí nào, vì mức phí tuỳ người, tuỳ ngành và thay đổi theo thời gian. Điều bài đưa ra là danh sách câu hỏi, cách đọc câu trả lời, và vài nguyên lý pháp lý chung để bạn hiểu mình đang thoả thuận điều gì.
Phí được tính theo gì
Câu hỏi đầu tiên là phí được tính theo đơn vị nào. Mỗi cách tính kéo theo những câu hỏi tiếp theo khác nhau.
- Theo buổi: hỏi buổi dài bao lâu, quá giờ thì tính thế nào, buổi ngắn hơn dự kiến có điều chỉnh không.
- Theo gói nhiều buổi: hỏi số buổi, thời hạn dùng hết gói, buổi chưa dùng khi hết hạn thì sao, có được chuyển nhượng hay dời sang người khác không.
- Theo thời gian liên lạc: một số người tính theo tháng, gồm vài buổi gặp và nhắn tin giữa các buổi. Hỏi rõ nhắn tin trong giới hạn nào, trả lời trong bao lâu.
- Theo kết quả: hiếm gặp và đáng thận trọng với chuyện nghề cá nhân, vì kết quả nghề nghiệp phụ thuộc vào nhiều thứ ngoài buổi tư vấn. Nếu gặp, hãy hỏi kết quả được định nghĩa thế nào.
- Miễn phí có điều kiện: hỏi rõ điều kiện là gì, có phải đăng ký thêm hay mua thêm gì không.
Đừng ngại hỏi lại những từ mơ hồ. "Một buổi" có thể là 45 phút hoặc 90 phút. "Hỗ trợ sau buổi" có thể là trả lời vài tin nhắn hoặc xem lại cả hồ sơ. Những khác biệt này nhỏ trên giấy nhưng ảnh hưởng nhiều đến cảm giác được đối xử công bằng.
Một cách hỏi nhẹ nhàng mà rõ là nhắc lại theo cách mình hiểu: theo em hiểu thì một buổi là sáu mươi phút qua gọi video, có gửi tóm tắt sau buổi, như vậy có đúng không ạ. Người kỳ cựu chỉ cần xác nhận hoặc sửa lại, và cả hai đã có chung một bức tranh.
Phí đã gồm những gì
Thời gian chuẩn bị của người cố vấn. Có người đọc kỹ tài liệu bạn gửi trước, có người chỉ nghe trong buổi. Nếu bạn gửi hồ sơ hai chục trang, hãy hỏi họ có đọc trước không và việc đọc có tính vào phí không.
Tóm tắt sau buổi. Một số người gửi lại vài dòng ghi chép những điểm chính và việc nên làm. Người khác để bạn tự ghi. Cả hai đều được, miễn bạn biết trước để mang theo sổ hoặc xin phép ghi âm.
Câu hỏi bổ sung sau buổi. Hỏi rõ bạn có được nhắn một hai câu làm rõ trong vài ngày sau không, hay mọi câu hỏi thêm đều tính là buổi mới.
Tài liệu, mẫu biểu. Nếu người cố vấn hứa gửi mẫu kế hoạch, danh sách đọc thêm, hãy hỏi đó là tài liệu tự soạn hay tài liệu của nơi khác, và bạn được dùng trong phạm vi nào.
Kết nối, giới thiệu. Phí tư vấn không nên được hiểu là phí giới thiệu việc. Nếu ai đó nói phí đã gồm việc giới thiệu bạn vào công ty này công ty kia, hãy thận trọng: việc giới thiệu tử tế dựa trên sự tin cậy, không mua bán được.
Đổi lịch, huỷ và hoàn tiền: những câu nên hỏi
Đây là phần người đặt lịch hay quên nhất, và cũng là phần dễ gây khó chịu nhất về sau. Hãy hỏi đủ trước khi trả tiền.
| Tình huống | Câu nên hỏi | Câu trả lời đáng yên tâm |
|---|---|---|
| Bạn cần dời lịch | Báo trước bao lâu thì được dời mà không mất phí? | Có một mốc rõ ràng, áp dụng cho cả hai bên |
| Bạn phải huỷ hẳn | Huỷ trước mốc nào được hoàn, hoàn bao nhiêu phần, trong bao lâu? | Có mốc và cách hoàn cụ thể, ghi bằng văn bản |
| Người cố vấn huỷ | Khi bên kia huỷ, bạn được dời lịch hay hoàn tiền, ai chọn? | Bạn được quyền chọn, không bị mất phí |
| Sự cố kỹ thuật khi gọi video | Mất kết nối lâu thì xử lý thế nào? | Bù giờ hoặc hẹn lại phần còn thiếu |
| Gói chưa dùng hết | Dừng giữa gói thì các buổi còn lại tính ra sao? | Có cách tính rõ, không phải mất trắng |
Mốc báo trước và tỉ lệ hoàn mỗi người đặt một kiểu, bạn không cần mặc cả từng con số. Điều quan trọng là quy tắc có tồn tại, được nói ra trước, và áp dụng công bằng cho cả hai phía. Một người chỉ quy định khi bạn huỷ mà không nói gì khi chính họ huỷ là người bạn nên cân nhắc lại.
Nguyên lý pháp lý chung bạn nên biết
Về bản chất, khi bạn trả tiền cho một buổi tư vấn, hai bên đã hình thành một thoả thuận cung ứng dịch vụ. Bộ luật Dân sự 2015 có các quy định chung về hợp đồng dịch vụ: bên làm dịch vụ có nghĩa vụ thực hiện đúng chất lượng, thời hạn đã thoả thuận, bên thuê dịch vụ có nghĩa vụ trả tiền theo thoả thuận. Hợp đồng không bắt buộc phải là một văn bản ký tên dày cộp, tin nhắn trao đổi rõ ràng cũng là bằng chứng của thoả thuận.
Nếu người cung cấp là một tổ chức, một cơ sở kinh doanh dịch vụ, bạn còn có thể là người tiêu dùng theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, với các quyền về thông tin rõ ràng, trung thực trước khi giao dịch. Trường hợp cá nhân với cá nhân thì ranh giới phức tạp hơn. Bạn không cần thuộc từng quy định, chỉ cần nhớ nguyên tắc: thông tin về phí và điều kiện phải được nói rõ trước, và những gì đã thoả thuận nên được lưu lại.
Nếu phát sinh tranh chấp, bước đầu tiên luôn là nói chuyện thẳng với người cố vấn, dựa trên những gì hai bên đã nhắn. Phần lớn hiểu lầm được gỡ ở bước này. Khi khoản tiền lớn hoặc bạn nghi ngờ có dấu hiệu lừa đảo, hãy hỏi người có chuyên môn pháp lý và tra văn bản hiện hành, vì các quy định có thể được sửa đổi, bổ sung theo thời gian.
Trả tiền an toàn và lưu lại thoả thuận
Khi đã rõ các điều kiện, bước trả tiền cũng cần cẩn thận để bạn có bằng chứng nếu cần và tránh rơi vào bẫy giả mạo.
- Nhờ người cố vấn gửi lại toàn bộ điều kiện trong một tin nhắn hoặc thư điện tử: phí, nội dung buổi, lịch, quy tắc đổi lịch và huỷ. Chụp màn hình lưu lại.
- Chuyển khoản vào tài khoản mang tên đúng người hoặc đúng tổ chức bạn làm việc. Nếu tên tài khoản khác tên người cố vấn, hãy hỏi lý do và chỉ chuyển khi được giải thích thoả đáng.
- Ghi nội dung chuyển khoản rõ ràng, có ngày buổi tư vấn. Giữ biên lai giao dịch.
- Không gửi ảnh giấy tờ tuỳ thân, mã xác thực ngân hàng hay mật khẩu cho bất kỳ ai với lý do "xác minh để đặt lịch".
- Sau buổi gặp, nếu có gì khác với thoả thuận, nhắn lại ngay trong ngày một cách bình tĩnh, kèm những gì đã trao đổi trước đó.
Những bước này mất thêm vài phút nhưng giúp bạn yên tâm. Với một người cố vấn tử tế, chúng không làm mất lòng ai. Với kẻ giả danh, chính những câu hỏi rõ ràng này thường làm lộ ra chỗ bất thường sớm nhất.
Buổi miễn phí và buổi nhóm cũng có điều cần hỏi
Nhiều người nghĩ buổi miễn phí thì không cần hỏi gì. Thực ra vẫn có vài điều nên rõ từ đầu. Thứ nhất, buổi miễn phí kéo dài bao lâu và có kèm phần giới thiệu dịch vụ trả phí nào không. Biết trước điều này, bạn sẽ không thấy bị bất ngờ khi nửa sau buổi chuyển sang chào mời. Thứ hai, thông tin bạn kể trong buổi có được ghi lại, dùng làm ví dụ hay chia sẻ cho ai khác không.
Với buổi nhóm có phí, hãy hỏi số người tối đa, thời gian dành cho câu hỏi riêng của mỗi người, và nếu nhóm không đủ người thì buổi có bị huỷ không, tiền được xử lý ra sao. Buổi nhóm mười người trong sáu mươi phút nghĩa là mỗi người chỉ có vài phút, bạn cần biết để chuẩn bị câu hỏi thật gọn.
Cuối cùng, với những chương trình cố vấn tình nguyện do hội nghề, trường học hay tổ chức xã hội đứng ra, hãy hỏi về cam kết của bạn: có phải tham dự đủ số buổi, có phải viết phản hồi, có ràng buộc gì về sau. Miễn phí về tiền nhưng có thể đòi hỏi bạn giữ lời hẹn nghiêm túc, và điều đó hoàn toàn hợp lý.
Dấu hiệu nên dừng trước khi chuyển tiền
Từ chối nói rõ điều kiện. Bạn hỏi về huỷ và hoàn tiền, nhận lại câu "cứ đặt đi rồi tính" hay "người tin nhau không cần giấy tờ". Sự né tránh ở bước nhỏ thường báo trước rắc rối ở bước lớn.
Thúc giục bằng khan hiếm. "Chỉ còn một suất hôm nay", "giá này hết hạn trong một giờ nữa". Buổi tư vấn nghề không phải hàng giảm giá chớp nhoáng, người kỳ cựu thật hiếm khi ép bạn như vậy.
Đòi chuyển vào tài khoản lạ hoặc qua trung gian không rõ. Tài khoản đứng tên người khác, yêu cầu nạp qua thẻ cào, qua ví lạ hay mua mã nào đó đều là dấu hiệu đáng ngờ.
Phí thay đổi sau khi đã hẹn. Đến sát ngày mới báo phát sinh thêm khoản này khoản kia. Bạn có quyền từ chối và yêu cầu làm đúng thoả thuận ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi về phí ngay từ tin nhắn đầu có bị coi là thực dụng không?
Không. Hỏi về phí và điều kiện là cách tôn trọng cả hai bên, giúp tránh hiểu lầm về sau. Bạn có thể mở lời bằng việc giới thiệu ngắn câu hỏi của mình, rồi hỏi về hình thức và chi phí ở cuối tin nhắn.
Có nên mặc cả phí tư vấn?
Bạn có thể hỏi về hình thức phù hợp với hoàn cảnh, ví dụ buổi ngắn hơn, buổi nhóm, hoặc trả theo từng chặng. Mặc cả gắt từng đồng thường làm buổi gặp bắt đầu không vui. Nếu thấy chưa vừa khả năng, hãy tìm hình thức khác hoặc người khác.
Không có hợp đồng giấy thì có đòi lại tiền được không?
Tin nhắn, thư điện tử và biên lai chuyển khoản đều có thể là bằng chứng về thoả thuận. Bước đầu là nói chuyện thẳng với người cố vấn. Khi khoản tiền lớn hoặc có dấu hiệu lừa đảo, hãy hỏi người có chuyên môn pháp lý và tra văn bản hiện hành.
Phí tư vấn có được xuất hoá đơn không?
Tuỳ người cố vấn là cá nhân hay tổ chức và cách họ đăng ký kinh doanh, kê khai thuế. Nếu bạn cần hoá đơn để công ty chi trả, hãy hỏi trước khi đặt, vì không phải ai cũng xuất được và việc này ảnh hưởng đến cách thanh toán.
Công ty có thể trả phí tư vấn nghề cho nhân viên không?
Một số công ty có ngân sách phát triển nhân viên và chấp nhận chi cho hoạt động cố vấn. Hãy hỏi phòng nhân sự về quy định, giấy tờ cần có và việc có phải chia sẻ nội dung buổi gặp với công ty hay không trước khi đặt.
