Người kỳ cựu nên từ chối lời mời làm cố vấn khi không đủ thời gian, khi doanh nghiệp chỉ cần tên tuổi chứ không cần góp ý, khi có xung đột lợi ích lớn, khi mảng cần cố vấn nằm ngoài kinh nghiệm của mình, hoặc khi có dấu hiệu doanh nghiệp làm ăn không minh bạch. Nói không đúng lúc bảo vệ uy tín của bạn và tôn trọng cả người mời.
Lời mời làm cố vấn thường đến kèm sự trân trọng, và người làm nghề lâu năm, nhất là khi đã nghỉ hưu, dễ cảm thấy vui vì vẫn được cần tới. Chính cảm giác đó khiến nhiều người nhận lời quá nhanh, rồi mắc kẹt trong những quan hệ không hợp. Bài này đi qua tám tình huống nên cân nhắc nói không, và cách nói không mà vẫn giữ được quan hệ tốt.
Tám tình huống nên cân nhắc từ chối
Không đủ thời gian. Bạn đang cố vấn cho vài nơi, có việc gia đình, sức khoẻ cần giữ. Nhận thêm mà không làm tới nơi tới chốn là thiệt cho doanh nghiệp và cho uy tín của bạn.
Họ cần tên chứ không cần góp ý. Doanh nghiệp không trả lời rõ được họ cần bạn giúp gì, chỉ muốn đưa tên bạn vào hồ sơ gọi vốn hay trang giới thiệu. Uy tín của bạn sẽ gắn với một nơi bạn không thật sự hiểu.
Mảng cần cố vấn ngoài kinh nghiệm của bạn. Bạn giỏi sản xuất nhưng họ cần người hiểu thương mại điện tử. Nhận lời vì nể dẫn tới góp ý chung chung, không giúp được gì.
Xung đột lợi ích lớn. Bạn đang cố vấn cho đối thủ trực tiếp, có cổ phần ở bên cạnh tranh, hay còn cam kết không cạnh tranh với nơi cũ.
Dấu hiệu làm ăn không minh bạch. Doanh nghiệp nói về lợi nhuận cao bất thường, né tránh câu hỏi về nguồn tiền, mời gọi người khác góp vốn với lời hứa hẹn, hay có mô hình giống đa cấp biến tướng. Tên bạn có thể bị dùng để kéo người khác vào.
Người mời không muốn nghe. Qua vài buổi gặp đầu, bạn thấy chủ doanh nghiệp đã quyết hết, chỉ muốn có người gật đầu. Vai cố vấn sẽ không có ý nghĩa.
Kỳ vọng không khớp. Họ muốn bạn làm gần như toàn thời gian, giao việc cho nhân viên, đi gặp khách thay họ, trong khi gọi đó là cố vấn. Đây thực chất là một công việc khác.
Quan hệ cá nhân quá gần. Người mời là người thân hoặc bạn rất thân, và bạn biết mình khó nói thẳng với họ. Đôi khi giữ quan hệ quan trọng hơn giữ vai cố vấn.
Dấu hiệu doanh nghiệp chỉ cần tên tuổi
Tình huống thứ hai trong danh sách trên phổ biến hơn nhiều người nghĩ, nhất là với người kỳ cựu có chức danh cũ đáng kể hay có tiếng trong ngành. Một vài dấu hiệu giúp nhận ra sớm. Doanh nghiệp hỏi nhiều về chức danh cũ, ảnh chân dung, tiểu sử của bạn mà ít hỏi về kinh nghiệm cụ thể. Họ muốn công bố bạn là cố vấn ngay, trước cả khi có buổi làm việc thật nào. Họ hứa "anh không phải làm gì nhiều đâu".
Một dấu hiệu khác là họ không muốn cho bạn xem số liệu thật, chỉ cho xem bản trình bày đẹp. Người thật sự cần góp ý sẽ sẵn lòng mở sổ, vì họ biết góp ý dựa trên bản trình bày thì không có giá trị.
Không phải doanh nghiệp nào muốn có tên bạn cũng có ý xấu. Nhiều nhóm khởi nghiệp thật lòng nghĩ tên tuổi của bạn giúp họ được tin hơn. Nhưng nếu bạn không thật sự đồng hành, việc cho mượn tên khiến người khác, như nhà đầu tư, khách hàng, tin vào một điều không đúng. Khi doanh nghiệp gặp chuyện, người ta sẽ hỏi bạn đã ở đâu.
Nếu bạn vẫn muốn giúp mà không có thời gian đồng hành, nói rõ: "Có thể gặp vài lần để góp ý, nhưng không nhận danh nghĩa cố vấn và không để tên trong tài liệu". Ranh giới đó rõ cho cả hai.
Dấu hiệu cảnh báo về sự minh bạch
Tình huống thứ năm cần được nói kỹ hơn vì hậu quả có thể nặng. Người kỳ cựu có uy tín đôi khi được mời làm cố vấn cho những mô hình gọi vốn, bán hàng có dấu hiệu lừa đảo, để dùng uy tín đó thu hút người khác. Những dấu hiệu nên dừng lại hỏi kỹ hoặc từ chối:
- Hứa hẹn lợi nhuận cao, chắc chắn, đều đặn cho người góp vốn.
- Thu nhập chủ yếu đến từ việc kéo thêm người tham gia hơn là bán sản phẩm, dịch vụ thật.
- Né tránh câu hỏi về pháp nhân, giấy phép, báo cáo tài chính.
- Thúc ép quyết định nhanh, nói "cơ hội có hạn".
- Muốn bạn xuất hiện trong các buổi giới thiệu với nhà đầu tư cá nhân, người lớn tuổi, hơn là làm việc với đội ngũ điều hành.
- Gọi mình là "học viện", "cộng đồng làm giàu", bán khoá học đắt tiền về bí quyết kinh doanh mà không rõ ai dạy, dạy gì.
Gặp những dấu hiệu này, từ chối là lựa chọn an toàn. Nếu đã lỡ nhận, nên rút sớm và yêu cầu gỡ tên khỏi mọi tài liệu bằng văn bản. Khi có căn cứ cho thấy có hành vi lừa đảo, có thể phản ánh tới cơ quan chức năng.
Cách nói không mà vẫn giữ quan hệ
Từ chối khéo là một kỹ năng. Một lời từ chối tốt thường có bốn phần, nói ngắn gọn và thật lòng:
- Cảm ơn cụ thể. "Cảm ơn em đã nghĩ tới, thấy em trình bày kế hoạch rất kỹ."
- Lý do ngắn, thật, không đổ cho họ. "Hiện chú đang cố vấn cho hai nơi, không đủ thời gian làm cho tới nơi tới chốn." Không cần kể hết, nhưng đừng bịa lý do.
- Một gợi ý thay thế nếu có. Giới thiệu người khác hợp hơn, một nguồn tài liệu, hay đề nghị một buổi góp ý một lần thay vì vai cố vấn lâu dài.
- Để ngỏ nếu thật lòng. "Sau này nếu có câu hỏi cụ thể về sản xuất thì cứ nhắn." Chỉ nói câu này khi bạn sẵn lòng thật.
Với tình huống doanh nghiệp không minh bạch, không cần giải thích chi tiết lý do, chỉ cần nói rõ bạn không nhận vai này và không đồng ý để tên mình được dùng. Không cần tranh luận hay thuyết phục họ.
Từ chối một phần: nhận việc nhỏ thay vì vai lớn
Giữa nhận và từ chối có nhiều lựa chọn ở giữa. Bạn có thể nhận một buổi góp ý duy nhất về một câu hỏi cụ thể, thay vì vai cố vấn kéo dài. Bạn có thể nhận làm cố vấn trong ba tháng thử, sau đó đánh giá lại. Bạn có thể nhận góp ý nhưng không nhận danh nghĩa, không để tên. Bạn có thể giới thiệu họ với một người khác hợp hơn và đề nghị cùng gặp một lần.
Những lựa chọn này giúp bạn giúp được người mời mà không bị cuốn vào cam kết vượt sức. Chúng cũng cho cả hai thời gian để biết có hợp nhau không trước khi bước vào quan hệ dài.
Ví dụ giả định: chị Hoa từng làm giám đốc nhân sự hai mươi năm, nay ở Quảng Ninh, nhận được ba lời mời trong một tháng. Chị nhận một vai cố vấn chính thức cho một doanh nghiệp du lịch đang cần dựng bộ phận nhân sự. Với lời mời thứ hai, một công ty phần mềm, chị nhận một buổi góp ý duy nhất về chính sách đánh giá nhân viên. Với lời mời thứ ba, một mô hình bán khoá học làm giàu mời chị làm "cố vấn danh dự", chị từ chối ngắn gọn và yêu cầu không dùng tên mình.
Từ chối vì sức khoẻ, gia đình: không cần áy náy
Nhiều người kỳ cựu ngại từ chối vì lý do cá nhân. Họ sợ bị nghĩ là đã yếu, đã hết thời, hay sợ người mời buồn. Nhưng sức khoẻ và gia đình là lý do chính đáng nhất để nói không, và người mời hiểu biết sẽ tôn trọng điều đó.
Làm cố vấn tốn sức hơn vẻ ngoài: đọc tài liệu, suy nghĩ về vấn đề của người khác, chịu áp lực khi họ gặp khó khăn. Với người đang chăm sóc cha mẹ già, cháu nhỏ, hay đang giữ sức sau một đợt ốm, nhận thêm vai cố vấn có thể làm mọi thứ đều kém đi. Biết giới hạn của mình là một dạng kinh nghiệm, không phải dấu hiệu yếu.
Khi từ chối vì lý do này, không cần kể chi tiết về bệnh tình hay chuyện nhà. Một câu như "giai đoạn này cần dành thời gian cho gia đình, chưa nhận thêm việc được" là đủ. Nếu muốn, có thể hẹn người mời liên lạc lại sau một thời gian, khi hoàn cảnh đã khác.
Có một điểm nên tự hỏi thật lòng: mình từ chối vì thật sự không đủ sức, hay vì ngại một vai mới, ngại thấy mình không còn theo kịp. Nếu là lý do thứ hai, có khi nên thử một vai nhỏ, ngắn hạn để biết. Nhiều người nghỉ hưu đã tìm lại niềm vui nghề qua một vai cố vấn vừa sức.
Khi đã nhận rồi mới thấy không nên
Có lúc bạn chỉ nhận ra sau khi đã nhận lời: doanh nghiệp không như họ giới thiệu, thời gian bị đòi hỏi nhiều hơn dự kiến, hay xuất hiện xung đột lợi ích mới. Rút lui lúc này khó hơn từ chối từ đầu, nhưng vẫn tốt hơn ở lại trong một vai không hợp.
Nếu có thoả thuận với điều khoản chấm dứt, làm theo đúng điều khoản. Nếu không có, báo trước một thời gian hợp lý, nói lý do ngắn gọn và thật, hoàn tất những việc đang dở trong phạm vi có thể, yêu cầu gỡ tên khỏi tài liệu. Giữ bí mật những gì đã biết, kể cả khi chia tay không vui vẻ.
Bài về rời vai cố vấn doanh nghiệp trên Kỳ Cựu bàn kỹ hơn cách rút lui. Điều đáng nhớ là uy tín của người kỳ cựu được xây trong nhiều năm, và một quan hệ cố vấn sai có thể làm hỏng nó trong vài tháng. Thà từ chối mười lời mời còn hơn nhận nhầm một.
Câu hỏi thường gặp
Từ chối lời mời của người quen có làm mất lòng không?
Có thể có chút ngượng lúc đầu, nhưng một lời từ chối thật lòng, có lý do và có gợi ý thay thế thường được hiểu. Mất lòng nhiều hơn là nhận lời rồi không làm tới nơi, hay góp ý cho có.
Có nên nói thật lý do khi từ chối vì nghi doanh nghiệp không minh bạch?
Không cần nói chi tiết nghi ngờ, vì bạn chưa có bằng chứng và có thể gây tranh cãi. Chỉ cần nói bạn không nhận vai này và không đồng ý để tên được dùng. Nếu có căn cứ rõ về lừa đảo, cân nhắc phản ánh tới cơ quan chức năng.
Làm sao biết một doanh nghiệp có thật sự cần góp ý?
Họ hỏi những câu cụ thể, sẵn lòng cho xem số liệu thật, có thời gian cho các buổi làm việc, và kể được những gì họ đã làm với góp ý của người khác. Những dấu hiệu đó cho thấy họ cần kinh nghiệm chứ không chỉ cần tên.
Đã nghỉ hưu, rảnh rỗi thì có nên nhận hết các lời mời?
Rảnh rỗi không có nghĩa là nên nhận hết. Chọn những nơi hợp với kinh nghiệm và giá trị của bạn. Một hai vai cố vấn làm tới nơi tới chốn có ý nghĩa hơn nhiều vai làm qua loa, và giữ được sức khoẻ, thời gian cho gia đình.
Doanh nghiệp đã đưa tên mình vào tài liệu khi mình chưa đồng ý thì làm gì?
Yêu cầu gỡ tên ngay bằng văn bản, kể cả tin nhắn có lưu lại. Nếu tài liệu đã gửi cho nhà đầu tư hay khách hàng, đề nghị doanh nghiệp đính chính. Trường hợp họ không hợp tác và việc dùng tên gây hại, hỏi luật sư.
Có nên từ chối vì doanh nghiệp quá nhỏ?
Không nhất thiết. Doanh nghiệp nhỏ thường cần cố vấn nhất và nghe góp ý thật lòng nhất. Quy mô nhỏ chỉ là lý do từ chối khi kinh nghiệm của bạn chủ yếu ở doanh nghiệp lớn và khó chuyển sang bối cảnh nhỏ.
