Một người cố vấn tốt rời đi khi doanh nghiệp đã không còn cần mình theo cách cũ, khi mình không còn đủ thời gian hay sự phù hợp, hoặc khi giá trị hai bên đã đi xa nhau, và rời đi từng bước, có báo trước, có nhìn lại, có bàn giao. Rời vai đúng lúc là một phần của làm cố vấn, không phải dấu hiệu thất bại.
Nhiều người kỳ cựu ngại rời vai vì sợ bị coi là bỏ rơi doanh nghiệp, hay vì gắn bó về tình cảm. Nhiều doanh nghiệp ngại nói với cố vấn rằng họ không cần nữa vì sợ mất lòng. Kết quả là những quan hệ kéo dài trên danh nghĩa mà không còn thực chất. Bài này giúp bạn nhận ra lúc nên rời, cách rút lui không để lại khoảng trống, và cách giữ quan hệ tốt sau đó.
Vì sao cần biết lúc rời
Mục đích của vai cố vấn là giúp doanh nghiệp và người điều hành mạnh lên đến mức không cần mình nữa, ít nhất là ở mảng mình góp ý. Một người cố vấn khởi nghiệp thành công thường thấy nhóm sáng lập dần tự trả lời những câu hỏi mà trước đây họ phải hỏi. Đó là dấu hiệu tốt, và cũng là tín hiệu để nghĩ tới việc lùi lại.
Ở lại quá lâu có những cái hại thầm lặng. Góp ý của bạn bắt đầu lặp lại. Kinh nghiệm của bạn có thể không còn hợp với giai đoạn mới của doanh nghiệp, khi họ đã lớn hơn, đã vào thị trường khác. Người điều hành có thể tiếp tục mời bạn vì ngại, không phải vì cần. Và tên bạn vẫn gắn với doanh nghiệp trong khi bạn không còn hiểu rõ họ đang làm gì.
Ngược lại, rời đi đúng lúc giải phóng cả hai bên. Doanh nghiệp có chỗ cho người cố vấn mới hợp với giai đoạn mới. Bạn có thời gian cho những người, những doanh nghiệp đang cần kinh nghiệm của mình hơn, hay đơn giản cho gia đình và sức khoẻ.
Dấu hiệu đã đến lúc rời
Không có thời điểm chuẩn cho mọi quan hệ, nhưng những dấu hiệu dưới đây, nhất là khi xuất hiện cùng lúc, thường cho thấy đã đến lúc bàn chuyện kết thúc:
- Người điều hành tự trả lời được hầu hết câu hỏi trước khi gặp bạn; buổi gặp chủ yếu là báo cáo.
- Doanh nghiệp đã vào giai đoạn hoặc mảng mới mà bạn không có kinh nghiệm sâu.
- Buổi gặp thưa dần, bị hoãn nhiều lần, hay bạn thấy khó sắp xếp thời gian.
- Góp ý của bạn ít được dùng và doanh nghiệp không còn báo lại kết quả.
- Xuất hiện xung đột lợi ích mới không giải quyết được bằng khai báo.
- Bạn không đồng ý với hướng đi hay cách làm của doanh nghiệp ở mức giá trị, không chỉ ở chiến thuật.
- Sức khoẻ, gia đình hay các cam kết khác của bạn cần nhiều thời gian hơn.
Dấu hiệu thứ sáu cần được nhìn kỹ. Bất đồng về chiến thuật là bình thường và là lý do cố vấn tồn tại. Bất đồng về giá trị, như doanh nghiệp bắt đầu làm những việc bạn thấy không minh bạch, đối xử với người lao động theo cách bạn không chấp nhận, là lý do để rời, vì tên bạn vẫn gắn với họ.
Rút lui từng bước
Rời vai cố vấn không cần đột ngột. Với quan hệ đã kéo dài, một lộ trình vài tuần đến vài tháng giúp doanh nghiệp chuẩn bị và giữ được quan hệ:
- Nói chuyện riêng với người điều hành. Nói thẳng ý định, lý do ngắn gọn và thật. Hỏi họ còn cần gì ở bạn trong thời gian còn lại.
- Thống nhất mốc kết thúc. Theo điều khoản chấm dứt nếu có thoả thuận; nếu không, chọn một khoảng báo trước hợp lý với nhịp làm việc của hai bên.
- Hoàn tất việc đang dở. Góp ý cho những quyết định đang chờ, kết thúc các câu hỏi đã nhận.
- Buổi nhìn lại. Cùng người điều hành điểm lại những gì đã làm được, những bài học, và những việc họ nên chú ý sau này.
- Giới thiệu người thay nếu cần. Nếu doanh nghiệp vẫn cần cố vấn ở mảng đó, gợi ý vài người phù hợp.
- Thông báo những người liên quan. Để người điều hành báo với nhân viên, đối tác, nhà đầu tư nếu tên bạn đã được nhắc tới.
Buổi nhìn lại là bước có giá trị nhất. Nó cho người điều hành một bức tranh về quãng đường đã đi, cho bạn cơ hội nói những điều chưa kịp nói, và khép lại quan hệ bằng sự trân trọng thay vì im lặng.
Bàn giao khi rời: những gì cần làm
Người cố vấn không giữ nhiều tài liệu như nhân viên, nhưng vẫn có những thứ cần xử lý khi rời:
| Hạng mục | Việc cần làm |
|---|---|
| Tài liệu, số liệu doanh nghiệp đã gửi | Trả lại hoặc huỷ theo thoả thuận; xoá bản lưu trên máy và điện thoại cá nhân |
| Tên và hình ảnh | Yêu cầu gỡ khỏi trang giới thiệu, hồ sơ, tài liệu quảng bá trong thời hạn đã thống nhất |
| Quan hệ đã giới thiệu | Báo các bên bạn đã giới thiệu rằng từ nay họ làm việc trực tiếp với doanh nghiệp |
| Câu hỏi còn mở | Ghi lại các vấn đề bạn thấy còn tồn tại, gửi người điều hành |
| Thù lao, cổ phần | Thanh toán phần còn lại; với cổ phần, xác định phần đã nhận theo thoả thuận, thủ tục liên quan |
| Nhóm trò chuyện, tài khoản | Rời các nhóm trò chuyện nội bộ, trả quyền truy cập các hệ thống nếu đã được cấp |
Mục cổ phần thường phức tạp nhất. Nếu bạn nhận cổ phần hay quyền mua cổ phần theo cơ chế nhận dần, phần đã nhận và phần chưa nhận cần được xác định rõ theo thoả thuận ban đầu, và mọi thủ tục chuyển nhượng phải theo Luật Doanh nghiệp 2020 và điều lệ. Nên có người am hiểu cùng xem nếu giá trị đáng kể.
Rời khi quan hệ đã căng
Không phải lần rời nào cũng êm. Có khi bạn rời vì bất đồng sâu, vì doanh nghiệp làm điều bạn không chấp nhận, hay vì người điều hành đã đối xử không tôn trọng. Những lúc như vậy, giữ bình tĩnh và giữ chuẩn mực của mình quan trọng hơn bao giờ hết.
Báo rời bằng văn bản ngắn, nói rõ ngày kết thúc và các yêu cầu như gỡ tên. Không cần liệt kê hết lý do hay đổ lỗi; một câu như "do khác biệt về định hướng, xin dừng vai cố vấn từ ngày..." là đủ. Giữ các trao đổi lịch sự, kể cả khi phía bên kia không như vậy.
Không nói xấu doanh nghiệp với người khác sau khi rời, nhất là với đối thủ hay đối tác của họ. Bạn vẫn có nghĩa vụ giữ bí mật theo thoả thuận, và giới làm nghề thường nhớ người cố vấn chia tay đàng hoàng hơn là nhớ chuyện đúng sai.
Nếu bạn rời vì phát hiện hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật, nên hỏi luật sư về nghĩa vụ và quyền của mình, đặc biệt nếu tên bạn đã xuất hiện trong tài liệu gửi người khác.
Sau khi rời: giữ quan hệ, giữ bí mật
Rời vai cố vấn không có nghĩa là cắt đứt quan hệ. Nhiều người điều hành vẫn muốn hỏi ý người cố vấn cũ thỉnh thoảng, nhất là khi gặp chuyện lớn. Bạn có thể đồng ý trả lời vài câu hỏi theo kiểu bạn bè, nhưng nên tránh để nó dần trở lại thành vai cố vấn không chính thức, không thoả thuận.
Nghĩa vụ bảo mật thường kéo dài sau khi kết thúc. Kể cả khi thoả thuận không ghi rõ, giữ kín những gì đã biết về doanh nghiệp là chuẩn mực tối thiểu. Khi kể chuyện nghề cho người khác, hay khi cố vấn cho doanh nghiệp mới, chỉ dùng bài học chung, không dùng thông tin cụ thể.
Ví dụ giả định: chị Ngọc cố vấn cho một nhóm khởi nghiệp làm đồ gỗ nội thất ở Bắc Ninh trong ba năm. Khi nhóm đã có giám đốc vận hành giỏi và chuẩn bị mở rộng ra nước ngoài, mảng chị không có kinh nghiệm, chị đề nghị kết thúc. Hai bên ngồi nhìn lại một buổi chiều, chị giới thiệu một người từng làm xuất khẩu đồ gỗ thay mình. Một năm sau, nhóm vẫn mời chị dự buổi tổng kết năm, không phải với tư cách cố vấn, mà như một người đã cùng đi đoạn đầu.
Có lẽ đó là cách kết thúc đẹp nhất của một quan hệ cố vấn: doanh nghiệp không còn cần bạn, nhưng vẫn nhớ bạn.
Khi doanh nghiệp là bên đề nghị kết thúc
Không phải lúc nào người cố vấn cũng là người chủ động rời đi. Có khi doanh nghiệp đổi chiến lược, có nhà đầu tư mới muốn sắp xếp lại hội đồng cố vấn, có người điều hành mới muốn tự chọn người mình tin, hay đơn giản là cắt giảm chi phí. Với người kỳ cựu từng quen được trọng vọng, nghe câu "chúng em xin dừng" có thể chạm vào lòng tự trọng nhiều hơn mình nghĩ.
Cách đáp tốt nhất là đón nhận bình thản và hỏi thêm một câu thật lòng: có điều gì trong cách mình góp ý nên làm khác không. Người điều hành ít khi chủ động nói, nhưng khi được hỏi nhẹ nhàng, họ thường chia sẻ những nhận xét rất có ích cho các quan hệ cố vấn sau này của bạn, như buổi gặp quá dài, góp ý thiên về chuyện cũ, hay khó liên lạc lúc cần.
Sau đó, phần việc vẫn giống như khi bạn chủ động rời: thống nhất ngày kết thúc, hoàn tất việc đang dở, trả lại tài liệu, gỡ tên, xử lý phần thù lao hay cổ phần theo thoả thuận. Đừng vì tự ái mà rút đi ngay trong ngày, để lại những câu hỏi đang chờ không ai trả lời. Doanh nghiệp sẽ nhớ cách bạn ra đi lâu hơn những gì bạn đã góp ý.
Nếu việc kết thúc trái với thoả thuận, như cắt ngang trước thời hạn mà không theo điều khoản chấm dứt, hay không trả phần thù lao đã làm, bạn có quyền đề nghị thực hiện đúng những gì đã ký. Thoả thuận cố vấn thường là hợp đồng dịch vụ theo Bộ luật Dân sự 2015, và quyền lợi của bạn nằm trong các điều khoản đó. Trao đổi thẳng, bằng văn bản, trước khi nghĩ tới những cách khác.
Câu hỏi thường gặp
Có nên báo trước khi rời vai cố vấn nếu không có thoả thuận?
Nên. Báo trước một khoảng hợp lý với nhịp làm việc, đủ để doanh nghiệp chuẩn bị và hoàn tất những việc đang dở. Rời đột ngột, nhất là khi doanh nghiệp đang có việc lớn, có thể gây thiệt hại và làm xấu quan hệ.
Doanh nghiệp muốn mình rời nhưng ngại nói thì làm sao nhận ra?
Dấu hiệu thường là buổi gặp bị hoãn nhiều, ít câu hỏi, ít báo lại kết quả. Thay vì đợi, hỏi thẳng một cách nhẹ nhàng: quan hệ này còn có ích cho doanh nghiệp không, có nên điều chỉnh hay kết thúc. Nhiều người điều hành sẽ thấy nhẹ nhõm khi được hỏi.
Rời vai cố vấn rồi có được làm cố vấn cho đối thủ của doanh nghiệp cũ?
Tuỳ thoả thuận đã ký, nhất là điều khoản không cạnh tranh và bảo mật. Kể cả khi được phép, nên để một khoảng thời gian và tuyệt đối không dùng thông tin của doanh nghiệp cũ. Nếu chưa chắc, hỏi người am hiểu pháp luật.
Cổ phần đã nhận khi làm cố vấn có phải trả lại khi rời không?
Tuỳ thoả thuận ban đầu. Với cơ chế nhận dần, phần đã nhận thường được giữ, phần chưa nhận không được nhận tiếp. Một số thoả thuận có quyền mua lại của doanh nghiệp. Đọc kỹ thoả thuận và điều lệ, hỏi người am hiểu nếu giá trị đáng kể.
Rời vai rồi nhưng tên vẫn còn trên trang giới thiệu thì làm gì?
Nhắc doanh nghiệp bằng văn bản, kèm thời hạn gỡ đã thống nhất. Phần lớn trường hợp chỉ là sơ suất. Nếu kéo dài và việc giữ tên gây hiểu lầm cho người khác, nhắc lại mạnh hơn và hỏi luật sư nếu cần.
Có nên tổ chức chia tay chính thức khi rời vai cố vấn?
Không bắt buộc. Một buổi nhìn lại với người điều hành thường đủ. Nếu bạn gắn bó lâu và có quan hệ với đội ngũ, một buổi gặp ngắn để cảm ơn mọi người cũng là cách khép lại đẹp, miễn là không làm lu mờ vai của người điều hành.
