Giáo viên lâu năm thường dặn người mới đứng lớp rằng năm đầu không thua vì thiếu kiến thức mà thua vì thiếu nề nếp: hãy dựng thói quen lớp học ngay từ tuần đầu, nhớ tên học sinh thật nhanh, nhất quán với điều mình đã nói, không so sánh hay bêu tên học sinh trước lớp, và giữ ranh giới rõ ràng với phụ huynh. Bài giảng hay chỉ phát huy được khi lớp đã vào nếp.
Bài này tổng hợp những kinh nghiệm phổ biến của nghề dạy học ở trường phổ thông và trung tâm: năm đầu dễ vấp gì, thói quen đáng giữ, làm việc với phụ huynh và đồng nghiệp, đạo đức nghề, và cách giáo viên lâu năm kèm người mới. Chuyện thăng tiến, chuyển hạng chức danh không nằm trong phạm vi bài.
Năm đầu đứng lớp, người mới hay vấp ở đâu
Vấp phổ biến nhất là dồn sức vào bài giảng mà quên chuẩn bị lớp. Giáo viên mới soạn giáo án rất kỹ, nhưng không nghĩ trước học sinh sẽ vào lớp thế nào, nộp bài thế nào, xin phát biểu thế nào, làm gì khi xong bài sớm. Những khoảng trống đó chính là nơi lớp bắt đầu ồn và giáo viên bắt đầu mất kiểm soát.
Vấp thứ hai là muốn được học sinh quý ngay. Người mới thường dễ dãi trong tuần đầu để tạo thiện cảm, rồi đến tuần thứ ba mới siết lại thì học sinh phản ứng. Kinh nghiệm chung của người lâu năm là đi theo chiều ngược lại: rõ ràng và nhất quán từ đầu, ấm áp dần lên khi lớp đã có nếp.
Vấp thứ ba là phản ứng theo cảm xúc. Một học sinh nói leo, một em không làm bài, một phụ huynh nhắn tin lúc mười giờ đêm, và người mới trả lời ngay trong lúc đang bực. Lời nói lúc đó thường không giải quyết được gì mà còn để lại dư âm lâu.
Cuối cùng là làm một mình. Giáo viên mới ngại đi dự giờ người khác, ngại hỏi tổ trưởng, nghĩ rằng hỏi là lộ ra mình yếu. Trong khi đó, phần lớn tình huống khó trong lớp học đều đã có người trong tổ gặp và xử lý qua nhiều lần.
Tuần đầu tiên: dựng nề nếp trước khi dạy nhiều kiến thức
Nhiều giáo viên kỳ cựu dành phần lớn tuần đầu cho việc dựng thói quen lớp học. Một trình tự thường được truyền lại cho người mới:
- Học thuộc tên học sinh trong vài ngày đầu, dùng sơ đồ chỗ ngồi để nhớ. Gọi đúng tên là cách nhanh nhất để học sinh biết mình được nhìn thấy.
- Nói rõ ba đến năm quy tắc chính của lớp, viết ngắn gọn, giải thích vì sao có quy tắc đó.
- Tập thử các thủ tục: vào lớp, nộp bài, chia nhóm, xin phát biểu, xin ra ngoài. Tập như tập một kỹ năng, không chỉ dặn một lần.
- Quyết định trước cách mình phản ứng khi có học sinh vi phạm, để khi chuyện xảy ra không phải nghĩ trong lúc nóng.
- Liên lạc sớm với phụ huynh bằng một thông báo tích cực, giới thiệu cách mình làm việc và kênh liên lạc chính thức.
- Cuối tuần, tự ghi lại điều gì chạy tốt, điều gì chưa, và điều chỉnh trước khi tuần sau bắt đầu.
Nề nếp không phải để lớp im lặng mà để thời gian trong lớp dành được cho việc học. Một lớp có thủ tục rõ tiết kiệm được nhiều phút mỗi tiết, và cộng dồn cả năm là một khoảng rất lớn.
Thói quen nghề giáo viên lâu năm giữ suốt đời
Nhất quán quan trọng hơn nghiêm khắc. Học sinh chấp nhận một quy tắc chặt nếu nó được áp dụng giống nhau cho mọi người, mọi ngày. Điều làm lớp mất nếp là quy tắc lúc có lúc không, em này bị nhắc còn em kia được cho qua.
Không so sánh, không bêu tên học sinh trước lớp. Đọc điểm từ thấp đến cao, so em này với em kia, lấy một học sinh làm ví dụ xấu đều để lại tổn thương lâu hơn giáo viên tưởng. Nhận xét về bài làm, nói riêng với từng em.
Ghi lại những điều nhỏ về học sinh. Em nào hay mệt buổi sáng, em nào vừa có chuyện gia đình, em nào tiến bộ ở môn nào. Một cuốn sổ nhỏ giúp giáo viên nhìn học sinh như con người chứ không chỉ như cột điểm.
Giữ giọng như giữ công cụ làm việc. Người dạy lâu năm thường tránh nói to liên tục, dùng tín hiệu tay hoặc dừng lại chờ thay vì gào át tiếng ồn, uống nước đều trong ngày. Khàn tiếng kéo dài là dấu hiệu nên đi khám, không nên cố chịu.
Dự giờ và cho người khác dự giờ mình. Ngồi cuối lớp của một đồng nghiệp giỏi một tiết thường học được nhiều hơn đọc một cuốn sách về quản lý lớp học. Cho người khác dự giờ mình cũng là cách nhận được những góp ý mà tự mình không nhìn thấy.
Làm việc với phụ huynh: tình huống quen thuộc và cách xử lý
Phụ huynh là đồng minh quan trọng nhưng cũng là nguồn áp lực lớn với giáo viên mới. Bảng dưới gom những tình huống thường gặp và cách người lâu năm hay xử lý.
| Tình huống | Người mới hay làm | Người lâu năm thường làm |
|---|---|---|
| Phụ huynh nhắn tin ngoài giờ | Trả lời ngay để tỏ ra nhiệt tình | Thông báo giờ liên lạc từ đầu năm, trả lời trong giờ làm việc trừ việc khẩn cấp |
| Phụ huynh phàn nàn trong nhóm chung | Tranh luận công khai | Mời trao đổi riêng, nghe hết rồi mới giải thích |
| Phụ huynh nhờ cho con ngồi bàn đầu, xem điểm trước | Nhận lời cho nhanh | Giải thích nguyên tắc chung của lớp, không có ngoại lệ âm thầm |
| Học sinh có biểu hiện khác thường kéo dài | Tự xử lý một mình | Trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, bộ phận tư vấn học đường và gia đình |
| Phụ huynh muốn tặng quà có giá trị | Lúng túng nhận | Cảm ơn và từ chối lịch sự theo quy định của trường |
Nguyên tắc chung là dùng kênh chính thức, giữ giọng điềm tĩnh và ghi lại những trao đổi quan trọng. Khi một tình huống vượt quá vai trò của mình, chuyển lên đúng người trong nhà trường thay vì tự gánh.
Đạo đức nghề giáo: những ranh giới không được mờ
Luật Giáo dục 2019 và các quy định về đạo đức nhà giáo đặt ra những chuẩn mực chung, nhưng trong thực tế người mới hay lúng túng ở vài vùng cụ thể. Thứ nhất là dạy thêm: quy định về dạy thêm, học thêm thay đổi theo thời kỳ, người mới nên đọc văn bản hiện hành và quy định của trường, và giữ nguyên tắc không để việc học thêm ảnh hưởng đến cách mình đối xử với học sinh trên lớp.
Thứ hai là liên lạc riêng với học sinh. Nhắn tin riêng, kết bạn trên mạng xã hội cá nhân, gặp riêng ngoài giờ đều là những việc người lâu năm khuyên nên dùng kênh chung, có phụ huynh hoặc nhà trường biết. Ranh giới này bảo vệ cả học sinh lẫn giáo viên.
Thứ ba là thông tin của học sinh. Điểm số, hoàn cảnh gia đình, chuyện sức khoẻ của học sinh không phải đề tài để kể trong phòng giáo viên hay đăng lên mạng, kể cả khi đã giấu tên mà người quen vẫn đoán ra được.
Thứ tư là công bằng. Học sinh nhạy cảm hơn người lớn nghĩ với việc ai được ưu ái. Một lời khen dành cho mọi người khi họ làm tốt, một lời nhắc dành cho mọi người khi họ vi phạm, đó là thứ học sinh nhớ lâu hơn nội dung bài giảng.
Chấm bài và nhận xét: chỗ người mới tốn nhiều thời gian nhất
Giáo viên mới thường mang hàng chồng bài về nhà mỗi tối, chấm kỹ từng lỗi, viết nhận xét dài, rồi kiệt sức sau vài tháng. Người lâu năm không chấm qua loa, nhưng họ chọn chỗ để dồn công sức. Một bài kiểm tra có mục tiêu rõ thì chỉ cần nhận xét kỹ vào đúng mục tiêu đó; những lỗi khác có thể ghi chung cho cả lớp và chữa trong một tiết.
Kinh nghiệm phổ biến thứ hai là nhận xét để học sinh làm được bước tiếp theo, không chỉ để giải thích vì sao bị trừ điểm. Một dòng như "đoạn mở bài đã nêu được vấn đề, lần sau thử đưa thêm một ví dụ cụ thể" giúp ích nhiều hơn ba dòng liệt kê lỗi. Học sinh đọc nhận xét ngắn, cụ thể và có hướng sửa; nhận xét dài, chung chung thường bị lướt qua.
Thứ ba là trả bài sớm. Bài trả sau hai tuần thì học sinh đã quên mình làm gì, còn bài trả trong vài ngày thì nhận xét còn có tác dụng. Người lâu năm thường chia nhỏ việc chấm vào các khoảng trống trong ngày thay vì dồn một tối.
Cuối cùng là giữ sự kín đáo: điểm và nhận xét là chuyện giữa giáo viên, học sinh và gia đình. Trả bài tận tay từng em, không chuyền bài qua cả lớp, không đọc nhận xét tiêu cực trước lớp.
Giáo viên lâu năm kèm người mới thế nào
Ở nhiều trường, giáo viên mới được phân công một người hướng dẫn trong tổ chuyên môn. Người kèm hiệu quả thường làm những việc sau:
- Mời người mới dự giờ mình trong những tuần đầu, sau tiết dành vài phút giải thích vì sao mình xử lý một tình huống theo cách đó.
- Dự giờ người mới với mục đích giúp đỡ, góp ý một hai điểm cụ thể mỗi lần thay vì liệt kê hàng chục lỗi.
- Chia sẻ tài liệu, bài tập, cách chấm đã dùng nhiều năm, kèm lời dặn nên tự điều chỉnh theo lớp mình.
- Sẵn sàng làm người để hỏi khi người mới gặp tình huống với phụ huynh hoặc học sinh khó.
- Nhắc người mới chăm sóc sức khoẻ và thời gian riêng, vì năm đầu là năm dễ kiệt sức nhất.
- Không áp đặt phong cách của mình; giúp người mới tìm ra cách dạy hợp với chính họ.
Ví dụ giả định: cô Lan, dạy văn hơn hai mươi năm, kèm một giáo viên mới bằng cách mỗi tuần dự một tiết và chỉ góp ý đúng một điều. Sau một học kỳ, giáo viên mới tự sửa được gần hết những thói quen chưa ổn mà không lần nào cảm thấy bị đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên mới nên nghiêm khắc hay thân thiện với học sinh trong tuần đầu?
Kinh nghiệm phổ biến là rõ ràng và nhất quán trước, thân thiện dần sau. Dễ dãi lúc đầu rồi siết lại thường khiến học sinh phản ứng, còn có nề nếp từ đầu thì giáo viên có thể cởi mở hơn mà lớp vẫn giữ được trật tự.
Làm sao nhớ tên học sinh nhanh khi dạy nhiều lớp?
Dùng sơ đồ chỗ ngồi, gọi tên mỗi khi trả bài hay hỏi bài, và gắn tên với một chi tiết riêng của từng em. Nhiều giáo viên tự đặt mục tiêu nhớ hết tên một lớp trong tuần đầu tiên và ôn lại trước mỗi tiết.
Phụ huynh nhắn tin cho giáo viên lúc khuya thì có phải trả lời ngay không?
Không cần, trừ khi là việc khẩn cấp về an toàn của học sinh. Nên thông báo khung giờ liên lạc từ đầu năm và trả lời trong giờ làm việc. Giữ ranh giới này giúp giáo viên làm nghề bền và trả lời bình tĩnh hơn.
Có nên đọc điểm kiểm tra của cả lớp trước lớp không?
Nhiều giáo viên lâu năm khuyên không nên, nhất là đọc theo thứ tự cao thấp. Trả bài riêng, nhận xét về bài làm và nói chuyện riêng với em gặp khó khăn giúp học sinh tiếp nhận góp ý mà không bị tổn thương trước bạn bè.
Giáo viên mới nên học kinh nghiệm từ ai trong trường?
Bắt đầu từ người hướng dẫn được phân công và tổ trưởng chuyên môn, sau đó xin dự giờ những đồng nghiệp được học sinh và đồng nghiệp tin tưởng. Hỏi cụ thể về một tình huống thường được giúp nhiều hơn hỏi chung chung.
Khàn tiếng kéo dài khi đi dạy có đáng lo không?
Khàn tiếng kéo dài nhiều tuần nên được bác sĩ chuyên khoa khám, không nên tự chịu. Trong lúc dạy, giảm nói to liên tục, dùng tín hiệu tay để giữ trật tự và uống nước đều là những thói quen giáo viên lâu năm hay giữ.
