Một buổi nói chuyện nghề với sinh viên thành công khi sinh viên ra về biết thêm một điều thật về nghề mà sách không nói, và biết mình nên làm gì tiếp theo trong năm học này. Để làm được điều đó, người kỳ cựu cần hỏi rõ ban tổ chức về người nghe, chọn chỉ ba ý chính, kể chuyện thật thay vì đọc trình chiếu, và dành ít nhất một phần ba thời gian cho câu hỏi.
Bài này dành cho người làm nghề lâu năm được mời về trường đại học, cao đẳng, trường nghề hay câu lạc bộ sinh viên để chia sẻ về nghề. Bài đi từ lúc nhận lời mời, chuẩn bị nội dung, cách nói trước một hội trường người trẻ, đến chuyện giữ liên lạc sau buổi nói. Mục đích là trao lại cho nghề, không phải giới thiệu công ty hay tuyển người.
Nhận lời mời: hỏi ban tổ chức những gì
Nhiều buổi nói chuyện không như ý vì người nói và ban tổ chức hiểu khác nhau về mục đích. Trước khi nhận lời, hãy hỏi rõ:
- Sinh viên năm mấy, ngành gì, khoảng bao nhiêu người, đã học đến đâu về nghề này.
- Ban tổ chức mong sinh viên mang về điều gì: hiểu nghề, chuẩn bị đi thực tập, chọn chuyên ngành hẹp, hay kỹ năng cụ thể.
- Thời lượng, hình thức: nói chuyện trong hội trường, toạ đàm nhiều khách mời, buổi nhỏ trong lớp, trực tuyến.
- Có người dẫn chương trình không, có phần hỏi đáp không, ai thu câu hỏi.
- Thiết bị có sẵn, có ghi hình hay phát trực tiếp không, có đăng lại không.
- Có những chủ đề nào nhà trường muốn tránh hoặc cần cẩn trọng không.
Những câu hỏi này không làm phiền ban tổ chức mà giúp họ chuẩn bị tốt hơn. Nếu mục đích của buổi nói không khớp với điều bạn có thể chia sẻ, từ chối nhẹ nhàng hoặc giới thiệu người phù hợp hơn còn hơn nhận lời rồi nói lạc đề.
Chọn ba ý chính thay vì kể cả đời làm nghề
Người kỳ cựu có quá nhiều chuyện để kể, và đó là cái bẫy lớn nhất. Một buổi chín mươi phút cố gói hai mươi năm làm nghề sẽ thành một dòng sự kiện mà sinh viên không nhớ được gì. Kinh nghiệm của những người nói chuyện giỏi là chọn ba ý chính, mỗi ý gắn với một chuyện thật.
Cách chọn: tự hỏi nếu sinh viên chỉ nhớ được ba điều sau buổi này, đó nên là ba điều gì. Thường đó là những điều bạn ước mình biết sớm hơn khi còn ở tuổi họ: một hiểu lầm phổ biến về nghề, một kỹ năng trường không dạy mà nghề rất cần, một thói quen nên bắt đầu ngay từ bây giờ.
Ví dụ giả định: chị Thu, kiến trúc sư hơn hai mươi năm, được mời nói chuyện với sinh viên năm ba. Chị bỏ phần giới thiệu các công trình mình từng làm, chỉ giữ ba ý: nghề kiến trúc là nghề nghe chủ nhà nhiều hơn vẽ, bản vẽ đẹp vẫn phải đi qua công trường, và nên tập ghi chép những gì quan sát được ở mọi công trình mình đi qua. Mỗi ý chị kể một chuyện thật, có cả chuyện mình sai.
Những chuyện còn lại không mất đi. Chúng sẽ xuất hiện tự nhiên khi sinh viên hỏi, và đó là lúc chúng có ích nhất.
Dựng một buổi nói 60 đến 90 phút
Khung dưới đây là gợi ý cho một buổi nói chuyện điển hình. Thời lượng từng phần có thể co giãn, nhưng tỷ lệ dành cho hỏi đáp nên được giữ.
- Mở đầu khoảng năm phút: bạn là ai, làm nghề bao lâu, và hôm nay sẽ nói về ba điều gì.
- Một câu hỏi ngắn cho sinh viên để biết họ đang nghĩ gì về nghề, ví dụ ai đã đi thực tập, ai còn phân vân chọn chuyên ngành.
- Ý thứ nhất, kèm một chuyện thật, khoảng mười phút.
- Ý thứ hai, kèm một chuyện thật, khoảng mười phút.
- Ý thứ ba, kèm một chuyện thật, khoảng mười phút.
- Nhắc lại ba ý bằng ba câu và gợi ý một hai việc sinh viên làm được ngay trong học kỳ này.
- Hỏi đáp chiếm phần còn lại, ít nhất một phần ba thời gian của buổi.
Nếu có trình chiếu, hãy dùng ảnh và vài từ khoá thay vì những trang chữ dày. Sinh viên đến để nghe người thật kể chuyện thật; họ có thể đọc tài liệu ở nhà.
Nói trước người trẻ: những điều người kỳ cựu hay vấp
Nói như giảng bài. Sinh viên đã ngồi giảng đường cả ngày. Giọng kể chuyện, có câu hỏi cho người nghe, có khoảng dừng, giữ họ tốt hơn giọng thuyết trình.
So sánh thế hệ. Câu "thời các anh chị khổ hơn bây giờ nhiều" thường làm người trẻ khép lại. Kể khó khăn của thời mình như một bối cảnh, không như một phép so sánh để đánh giá họ.
Tô hồng hoặc dội nước lạnh. Nói nghề toàn màu hồng thì sinh viên sẽ vỡ mộng khi đi làm; nói nghề toàn khó khăn thì họ nản trước khi bắt đầu. Kể cả hai mặt, kèm cách người làm nghề đi qua những mặt khó.
Nói về thu nhập một cách mơ hồ hoặc gây ảo tưởng. Sinh viên hay hỏi chuyện thu nhập. Nên nói về các yếu tố quyết định thu nhập trong nghề, sự khác nhau giữa các vị trí, mà không đưa ra những con số dễ hiểu lầm.
Dùng thuật ngữ quá nhiều. Sinh viên năm đầu chưa quen tiếng nghề. Mỗi thuật ngữ quan trọng nên được giải thích bằng một câu đời thường.
Quá giờ. Kết thúc đúng giờ là tôn trọng người nghe và ban tổ chức. Nếu còn nhiều câu hỏi, có thể đề nghị trả lời tiếp qua ban tổ chức hoặc ở lại thêm cho ai muốn.
Câu hỏi sinh viên hay hỏi và cách trả lời có ích
Phần hỏi đáp thường là phần sinh viên nhớ lâu nhất. Bảng dưới gom những câu hỏi quen thuộc và hướng trả lời mà nhiều người kỳ cựu thấy hiệu quả.
| Câu hỏi | Trả lời dễ sa vào | Trả lời có ích hơn |
|---|---|---|
| Học ngành này ra có dễ xin việc không | Khẳng định chắc chắn có hoặc không | Nêu những yếu tố giúp người mới được nhận, kể điều nhà tuyển dụng nhìn vào |
| Có nên học thêm văn bằng hai, chứng chỉ | Khuyên theo kinh nghiệm riêng | Hỏi lại mục tiêu của bạn đó, nêu tiêu chí để tự quyết |
| Thầy cô dạy khác với thực tế | Chê nhà trường | Giải thích vì sao trường dạy nền tảng, thực tế bổ sung gì |
| Nếu được làm lại, anh chị có chọn nghề này không | Trả lời một câu cho xong | Kể thật lòng, kèm điều mình thấy đáng và điều mình tiếc |
| Xin anh chị nhận em thực tập | Hứa ngay trên sân khấu | Chỉ cách ứng tuyển chung, không hứa riêng trước đám đông |
Khi không biết câu trả lời, cứ nói không biết và gợi ý nơi có thể tìm. Sinh viên tôn trọng người nói thật hơn người cố trả lời mọi thứ.
Buổi nói trực tuyến và toạ đàm nhiều khách mời
Không phải buổi chia sẻ nào cũng diễn ra trong hội trường. Ngày càng nhiều trường tổ chức buổi nói trực tuyến cho sinh viên nhiều cơ sở, hoặc toạ đàm có ba bốn khách mời cùng ngồi. Mỗi hình thức có cách chuẩn bị riêng.
Với buổi trực tuyến, khó nhất là không nhìn thấy phản ứng của người nghe. Người kỳ cựu có kinh nghiệm thường nói ngắn hơn, chia bài thành nhiều đoạn nhỏ, dừng lại thường xuyên để mời sinh viên gõ câu hỏi hoặc trả lời một câu khảo sát nhanh. Kiểm tra trước đường truyền, ánh sáng, âm thanh, và chọn nơi ngồi yên tĩnh, phía sau không có giấy tờ hay màn hình lộ thông tin công việc.
Với toạ đàm nhiều khách mời, hãy hỏi trước người dẫn sẽ hỏi gì và các khách mời khác là ai, để tránh nói trùng ý. Trả lời ngắn, nhường lời cho người khác, và khi bất đồng với một khách mời thì nói quan điểm của mình một cách bình thản, không phản bác cá nhân. Sinh viên được lợi nhiều nhất khi thấy những người làm nghề có cách nhìn khác nhau nhưng tôn trọng nhau.
Dù hình thức nào, nguyên tắc vẫn giữ: ít ý, chuyện thật, nhiều thời gian cho câu hỏi.
Sau buổi nói: giữ liên lạc mà không quá sức
Sau một buổi nói tốt, thường có vài sinh viên tìm đến xin liên lạc, xin nhận xét hồ sơ, xin hỏi thêm. Đây là niềm vui của người chia sẻ, nhưng cũng dễ thành gánh nặng nếu không có ranh giới. Người kỳ cựu có kinh nghiệm thường quyết định trước mình có thể dành bao nhiêu thời gian và qua kênh nào.
Một cách gọn là đề nghị sinh viên gửi câu hỏi qua ban tổ chức hoặc qua một kênh chung, rồi trả lời gộp cho nhiều người. Với những bạn thật sự muốn được hướng dẫn lâu dài, có thể hẹn một buổi trao đổi ngắn và nói rõ mình có thể giúp đến đâu. Nếu không đủ thời gian, giới thiệu họ đến những người khác hoặc các chương trình cố vấn phù hợp.
Giữ chừng mực trong liên lạc cũng là điều nên để ý: dùng kênh công việc, trả lời trong giờ hợp lý, không hứa hẹn việc làm hay thực tập khi chưa chắc. Với sinh viên, lời hứa của người kỳ cựu có trọng lượng lớn hơn người nói tưởng.
Tự rút kinh nghiệm sau mỗi lần nói
Người nói chuyện giỏi không phải ai cũng có năng khiếu từ đầu; phần lớn họ tốt lên sau nhiều lần nói và nhiều lần tự xem lại. Ngay sau buổi nói, ghi vài dòng: phần nào sinh viên chú ý nhất, câu hỏi nào bất ngờ, chỗ nào mình nói dài quá, chuyện nào không ai phản ứng.
Nếu ban tổ chức có ghi hình, xem lại một đoạn ngắn, để ý tốc độ nói, những từ đệm lặp lại, những lúc mình quay lưng lại người nghe để nhìn màn chiếu. Nếu ban tổ chức thu phiếu góp ý, xin xem; nhận xét của sinh viên thường rất thẳng và rất có ích.
Lần sau, giữ lại những chuyện đã chạm được người nghe, thay những chuyện không ai nhớ. Sau vài lần, bạn sẽ có một bộ chuyện tốt cho từng nhóm người nghe, và việc chuẩn bị nhẹ đi nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Được mời nói chuyện với sinh viên mà không quen nói trước đám đông thì sao?
Đề nghị hình thức toạ đàm có người dẫn hỏi, hoặc buổi nhỏ trong lớp. Chuẩn bị ba ý chính với ba chuyện thật và tập kể trước với người thân. Sinh viên đánh giá cao sự chân thật hơn kỹ năng nói trôi chảy.
Có nên dùng trình chiếu khi nói chuyện với sinh viên không?
Có thể, nhưng nên dùng ảnh và vài từ khoá thay vì trang chữ dày. Trình chiếu chỉ để hỗ trợ câu chuyện. Nếu thiết bị hỏng, bạn vẫn phải nói được trọn bài, nên đừng phụ thuộc vào nó.
Sinh viên hỏi về thu nhập trong nghề thì trả lời thế nào?
Nói về các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập như vị trí, kinh nghiệm, loại hình nơi làm việc, khu vực, thay vì đưa ra con số cụ thể dễ bị hiểu lầm. Gợi ý sinh viên tìm hiểu thêm qua nhiều nguồn khi chuẩn bị đi làm.
Có nên hứa nhận sinh viên thực tập ngay trong buổi nói không?
Không nên hứa riêng trước đám đông. Hãy chỉ cách ứng tuyển chung, hoặc nói rõ sẽ chuyển thông tin cho bộ phận phụ trách. Lời hứa không giữ được làm mất lòng tin của cả sinh viên lẫn nhà trường.
Sau buổi nói, nhiều sinh viên xin liên lạc riêng thì làm sao?
Quyết định trước mình có thể giúp đến đâu. Có thể nhận câu hỏi qua ban tổ chức và trả lời gộp, hẹn một buổi trao đổi ngắn cho những bạn cần, hoặc giới thiệu đến chương trình cố vấn phù hợp. Giữ liên lạc qua kênh công việc.
Nói chuyện ở trường có nên giới thiệu công ty mình không?
Có thể nhắc nơi mình làm như một phần bối cảnh, nhưng buổi chia sẻ nghề không phải buổi tuyển dụng hay quảng bá. Nếu nhà trường muốn có phần giới thiệu doanh nghiệp, nên tách thành một buổi riêng để sinh viên biết rõ.
