Giá trị của một buổi tư vấn nghề được quyết định trong những ngày sau đó: bạn ghi lại kịp trước khi quên, chọn một việc để làm ngay, gửi lời cảm ơn đúng mực và sau một thời gian báo lại cho người kỳ cựu biết chuyện gì đã xảy ra. Phần lớn người đi hỏi nghề ra về với cảm giác hứng khởi, rồi một tuần sau gần như không nhớ mình định làm gì.
Bài này đưa ra một quy trình gọn cho bảy ngày đầu và ba tháng sau buổi tư vấn, cách lọc lời khuyên không hợp hoàn cảnh, mẫu ý cho tin nhắn cảm ơn và báo lại, và những sai lầm khiến người kỳ cựu không muốn giúp lần sau.
Hai mươi bốn giờ đầu: ghi lại khi còn nhớ
Trí nhớ về một cuộc nói chuyện phai rất nhanh, nhất là những chi tiết nhỏ như một câu hỏi người kỳ cựu đặt ngược lại, một ví dụ họ kể thoáng qua. Những chi tiết đó thường là phần giá trị nhất. Vì vậy, trong vòng một ngày sau buổi gặp, hãy dành ba mươi phút ngồi viết lại.
Đừng chép lại theo thứ tự thời gian. Hãy viết theo bốn mục. Mục một: những điều người kỳ cựu nói làm bạn bất ngờ hoặc nghĩ khác đi. Mục hai: những phương án và cái giá của từng phương án đã được bàn. Mục ba: những việc cụ thể được gợi ý. Mục bốn: những câu hỏi còn treo mà buổi gặp chưa trả lời được.
Nếu buổi gặp có ghi âm với sự đồng ý của người kỳ cựu, bạn có thể nghe lại, nhưng đừng để việc nghe lại thay cho việc tự viết. Tự viết buộc bạn phải hiểu và chọn lọc, còn nghe lại một giờ ghi âm thường chỉ làm bạn mất thêm một giờ.
Một mẹo nhỏ: viết thêm một dòng về cảm giác của bạn sau buổi gặp. Thấy nhẹ nhõm, thấy lo hơn, hay thấy bị phán xét. Cảm giác này giúp bạn sau này nhận ra mình hợp với kiểu người cố vấn nào, và có cần tìm thêm một góc nhìn khác hay không.
Lọc lời khuyên: giữ, thử hay gác lại
Không phải mọi lời khuyên đều hợp với bạn. Người kỳ cựu nói từ trải nghiệm của họ, còn bạn sống trong hoàn cảnh của bạn. Hãy phân loại từng ý theo bảng dưới.
| Nhóm | Nhận ra bằng cách | Làm gì |
|---|---|---|
| Giữ | Lời khuyên khớp với điều bạn đã lờ mờ cảm thấy, có lý do rõ, phù hợp ràng buộc của bạn | Đưa vào kế hoạch ngay |
| Thử | Lời khuyên lạ, chưa chắc đúng, nhưng chi phí thử nhỏ | Thiết kế một lần thử trong vài tuần, quan sát kết quả |
| Hỏi thêm | Lời khuyên quan trọng nhưng bạn còn nghi ngờ, hoặc trái với người khác | Hỏi thêm một người kỳ cựu khác để đối chiếu |
| Gác lại | Lời khuyên dựa trên hoàn cảnh rất khác bạn, hoặc thời điểm chưa phù hợp | Ghi lại, xem lại sau vài tháng, không làm bây giờ |
Gác lại không có nghĩa là vứt đi. Nhiều lời khuyên chỉ trở nên đúng khi hoàn cảnh của bạn thay đổi. Một người được khuyên học thêm về quản lý tài chính khi mới làm trưởng nhóm có thể thấy chưa cần, nhưng hai năm sau khi phụ trách ngân sách phòng, lời khuyên đó bỗng thành vô giá.
Ví dụ giả định: chị Thảo được người kỳ cựu khuyên ba điều: xin vào dự án liên phòng ban, bắt đầu viết nhật ký quyết định mỗi tuần, và cân nhắc học thêm một ngoại ngữ thứ hai. Chị giữ điều đầu, thử điều thứ hai trong một tháng, còn điều thứ ba thì gác lại vì đang có con nhỏ.
Chọn một việc làm ngay trong bảy ngày
Chỉ một việc. Sau một buổi gặp hay, người ta hay lập danh sách mười việc. Danh sách dài là lý do phổ biến khiến không việc nào được làm. Hãy chọn một việc nhỏ, làm được trong bảy ngày, gắn với câu hỏi trung tâm của buổi gặp.
Việc phải cụ thể đến mức biết khi nào xong. "Cải thiện kỹ năng giao tiếp" không phải việc. "Đề nghị sếp cho trình bày năm phút ở cuộc họp tuần tới" là việc. Bạn biết rõ mình đã làm hay chưa.
Đặt lịch cho việc đó. Ghi vào lịch một khung giờ cụ thể. Việc không có lịch thường bị đẩy lùi bởi việc gấp hằng ngày.
Báo cho một người. Nói với một người bạn tin cậy, hoặc chính người kỳ cựu nếu họ đồng ý nghe, rằng tuần này bạn sẽ làm việc đó. Lời hứa được nói ra dễ giữ hơn lời hứa trong đầu.
Nhìn lại vào ngày thứ bảy. Hết bảy ngày, dành mười phút xem việc đã làm chưa, kết quả ra sao, có gì bất ngờ. Nếu chưa làm được, hãy tìm lý do thật: việc quá to, thiếu thời gian hay chính bạn còn ngại. Mỗi lý do có một cách gỡ riêng, và biết được lý do đã là một bước tiến.
Khi lời khuyên của hai người kỳ cựu trái nhau
Nếu bạn hỏi nhiều người, sớm muộn sẽ gặp lúc hai người kỳ cựu khuyên hai hướng ngược nhau. Một người bảo nên ở lại công ty lớn thêm vài năm để học quy trình, người kia bảo nên sang công ty nhỏ ngay để được làm nhiều việc. Đây không phải dấu hiệu một trong hai người sai, mà thường là dấu hiệu câu hỏi của bạn không có một đáp án chung cho mọi người.
Cách xử lý là quay về lý do đằng sau mỗi lời khuyên. Người khuyên ở lại có thể đang nhìn thấy bạn thiếu nền tảng quy trình. Người khuyên đi có thể thấy bạn đang bị bó hẹp trong một mảng quá nhỏ. Viết hai lý do đó cạnh nhau, rồi tự hỏi lý do nào đúng với bạn hơn ở thời điểm này. Nhiều khi bạn sẽ thấy cả hai cùng đúng, và có một phương án thứ ba dung hoà, như xin chuyển sang một bộ phận có nhiều việc đa dạng hơn ngay trong công ty lớn.
Nếu vẫn bế tắc, bạn có thể kể lại một cách tôn trọng cho từng người nghe lý do của người kia, không nêu tên, và hỏi họ nghĩ gì. Người kỳ cựu thường điều chỉnh lời khuyên khi thấy thêm một góc nhìn, và cuộc trao đổi này giúp bạn hiểu sâu hơn những gì đang thật sự được đánh cược.
Gửi lời cảm ơn đúng mực
Lời cảm ơn nên được gửi trong vòng hai ngày, ngắn gọn và cụ thể. Một tin nhắn cảm ơn tốt thường có những ý sau.
- Cảm ơn vì thời gian, nhắc ngày gặp để người kỳ cựu dễ nhớ.
- Nêu một hai điều cụ thể bạn thấy có ích nhất, bằng lời của mình. Điều này cho họ biết bạn đã thật sự nghe.
- Nói việc đầu tiên bạn sẽ làm, ngắn gọn.
- Hỏi họ có muốn được báo lại sau một thời gian không, nếu trong buổi chưa hỏi.
- Không kèm thêm câu hỏi mới dài dòng. Lời cảm ơn mà kèm năm câu hỏi thì thành một yêu cầu khác.
Với người kỳ cựu giúp miễn phí, có người muốn tặng quà. Một món quà nhỏ có ý nghĩa, như cuốn sách bạn biết họ quan tâm hay đặc sản quê bạn, thường được đón nhận vui vẻ. Nhưng điều họ trân trọng nhất vẫn là thấy bạn làm theo và tiến bộ. Tránh quà đắt tiền, vì nó có thể làm người kỳ cựu khó xử.
Ba tháng sau: báo lại kết quả
Báo lại là bước bị quên nhiều nhất và cũng tạo khác biệt lớn nhất. Người kỳ cựu hiếm khi biết lời khuyên của mình có tác dụng ra sao, và người báo lại thường được nhớ rất lâu.
- Sau sáu đến mười hai tuần, xem lại ghi chép của buổi gặp và những gì đã làm.
- Viết một tin nhắn ngắn: bạn đã làm gì, kết quả thế nào, cả phần thành công lẫn phần chưa được.
- Nêu một điều bạn học được từ việc làm theo, kể cả khi kết quả khác mong đợi.
- Nếu có một câu hỏi mới phát sinh, hỏi xem họ có thời gian cho một buổi ngắn không, không mặc định là họ sẽ đồng ý.
- Nếu bạn quyết định không làm theo một lời khuyên quan trọng, nói thật lý do một cách tôn trọng.
Báo lại cả khi kết quả không như mong đợi. Người kỳ cựu không chờ bạn thành công rực rỡ, họ muốn biết câu chuyện tiếp theo. Một lần báo lại chân thành có khi là bước chuyển từ một buổi tư vấn lẻ sang một quan hệ cố vấn kéo dài nhiều năm.
Những sai lầm khiến người kỳ cựu ngại giúp lần sau
Im lặng hoàn toàn sau buổi gặp. Không cảm ơn, không báo lại. Người kỳ cựu không đòi hỏi gì, nhưng sự im lặng khiến họ cảm thấy thời gian bỏ ra không có ý nghĩa.
Chỉ liên lạc khi cần nhờ. Lần nào nhắn cũng là một yêu cầu mới. Hãy xen vào đó những lần báo tin, chúc mừng dịp đặc biệt hay chia sẻ một bài viết họ có thể thích.
Kể lại lời người kỳ cựu cho người khác mà không xin phép. Những câu chuyện họ kể trong buổi gặp, đặc biệt về công ty cũ hay đồng nghiệp, là chia sẻ riêng. Đưa chúng ra ngoài là làm mất lòng tin.
Nói rằng đã làm theo trong khi không làm. Người kỳ cựu thường nhận ra. Thà nói thật rằng bạn chưa làm và vì sao, còn hơn tạo một câu chuyện không có thật.
Biến người kỳ cựu thành người giải quyết hộ. Sau buổi gặp, nhắn hỏi liên tục từng bước nhỏ, nhờ soạn giúp thư, nhờ gọi điện hộ. Người kỳ cựu giúp bạn nghĩ cho rõ, còn việc là của bạn. Khi thật sự cần thêm hỗ trợ, hãy đề nghị một buổi mới hoặc một hình thức làm việc rõ ràng, để họ được quyền nhận lời hay từ chối một cách thoải mái.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu sau buổi tư vấn thì nên gửi lời cảm ơn?
Tốt nhất là trong vòng hai ngày, khi buổi gặp còn mới trong trí nhớ của cả hai bên. Lời cảm ơn ngắn, cụ thể về một hai điều có ích, kèm việc đầu tiên bạn sẽ làm, là đủ.
Nếu làm theo lời khuyên mà kết quả tệ thì có nên báo lại không?
Vẫn nên. Hãy kể ngắn gọn chuyện gì đã xảy ra và bạn học được gì. Người kỳ cựu tử tế sẽ không trách, họ có thể giúp bạn hiểu chỗ nào lệch giữa lời khuyên và hoàn cảnh thật, và gợi ý bước điều chỉnh.
Có nên đặt ngay buổi tiếp theo khi vừa kết thúc buổi đầu?
Thường không cần. Hãy làm theo những việc đã bàn trước, rồi mới quyết định có cần buổi tiếp không. Buổi thứ hai sẽ có giá trị hơn khi bạn có kết quả thật để bàn, thay vì lặp lại những câu hỏi cũ.
Ghi chép sau buổi tư vấn nên lưu ở đâu?
Lưu ở chỗ bạn dễ tìm lại, như một cuốn sổ riêng cho chuyện nghề hoặc một tệp ghi chú. Gom các buổi tư vấn vào cùng một chỗ giúp bạn sau một hai năm nhìn lại thấy rõ mình đã đi được bao xa.
Người kỳ cựu không trả lời tin nhắn báo lại thì sao?
Đừng nghĩ nhiều. Họ có thể bận, hoặc đọc rồi nhưng không nghĩ cần trả lời. Bạn đã làm phần của mình. Đừng nhắn dồn dập, chờ lần liên lạc sau có lý do riêng, cách đó vài tháng.
