Một buổi tư vấn nghề tốt được quyết định phần lớn ở tối hôm trước: khi bạn ngồi viết ra mình là ai trong nghề, đang vướng ở đâu, đã thử gì, và muốn ra về với điều gì. Người kỳ cựu có thể giỏi đến mấy cũng không đọc được suy nghĩ của bạn. Thời gian bạn dùng để kể lan man là thời gian họ không dùng được để giúp bạn.
Bài này đưa ra một tờ chuẩn bị một trang, cách chọn một câu hỏi trung tâm, mười hai câu hỏi nên mang theo chia theo nhóm, những câu nên bỏ, và cách sắp xếp để sáu mươi phút không trôi qua trong lời chào hỏi. Câu hỏi ở đây là về nghề của chính bạn, không phải câu hỏi cho một dự án của công ty.
Tờ một trang: viết gì về chính bạn
Tờ chuẩn bị không cần đẹp, chỉ cần đủ. Bạn có thể gửi trước cho người kỳ cựu nếu họ nhận, hoặc giữ cho mình để kể gọn trong buổi. Một tờ tốt có sáu phần sau.
- Bạn đang ở đâu: nghề, số năm làm, vị trí hiện tại, loại nơi làm việc (công ty lớn, công ty nhỏ, cơ sở gia đình, tự làm), tỉnh thành.
- Điều đang vướng: một hai câu, càng cụ thể càng tốt. Không viết "muốn phát triển bản thân", hãy viết "được mời làm trưởng nhóm sáu người, chưa biết có nên nhận".
- Những gì đã thử: đã nói chuyện với ai, đã đọc gì, đã làm gì, kết quả ra sao.
- Ràng buộc thật: gia đình, sức khoẻ, tài chính, nơi ở, thời gian. Chỉ ghi ở mức bạn thấy thoải mái chia sẻ.
- Điều bạn muốn ra về với: một quyết định, một danh sách phương án, một kế hoạch ba tháng, hay chỉ là hiểu rõ hơn một nghề.
- Câu hỏi trung tâm: một câu duy nhất, đặt ở cuối trang, in đậm.
Viết tờ này thường mất ba mươi đến bốn mươi lăm phút. Nhiều người thấy rằng chỉ việc viết ra đã làm câu hỏi của họ đổi hẳn: ban đầu tưởng mình băn khoăn có nên đổi công ty, viết xong mới thấy điều thật sự lo là không biết cách nói chuyện với sếp hiện tại. Phát hiện này đáng giá ngang một nửa buổi tư vấn.
Khi viết phần ràng buộc, bạn không cần kể hết. Chỉ cần đủ để người kỳ cựu không khuyên một hướng mà bạn biết chắc không làm được, như chuyển vào thành phố lớn khi bạn đang chăm bố mẹ già ở quê.
Chọn một câu hỏi trung tâm
Lỗi phổ biến nhất của người đi hỏi nghề là mang theo mười câu hỏi ngang nhau. Kết quả là mỗi câu được trả lời một chút, không câu nào được đào sâu. Câu hỏi trung tâm giúp cả hai bên biết đâu là trục của buổi gặp, các câu khác xoay quanh nó.
Một câu hỏi trung tâm tốt có ba đặc điểm. Nó gắn với một quyết định hoặc một hành động mà bạn sẽ làm trong vài tháng tới. Nó đủ hẹp để bàn được trong một giờ. Và nó là câu bạn thật sự chưa biết câu trả lời, không phải câu bạn đã quyết rồi chỉ muốn được đồng ý.
So sánh hai cách hỏi. "Làm kế toán có tương lai không?" là câu quá rộng, người kỳ cựu chỉ trả lời được bằng những nhận định chung. "Em làm kế toán tổng hợp bốn năm ở công ty thương mại, đang cân nhắc chuyển sang mảng kiểm soát nội bộ ở công ty sản xuất, những năng lực nào của em mang sang được và còn thiếu gì?" là câu người kỳ cựu có thể đào sâu, đối chiếu với kinh nghiệm thật.
Nếu bạn thấy có hai câu hỏi lớn ngang nhau, hãy cân nhắc tách làm hai buổi, hoặc hỏi người kỳ cựu ngay đầu buổi họ muốn bắt đầu từ câu nào. Điều này cũng cho bạn biết người đó nhìn vấn đề của bạn theo thứ tự ưu tiên nào.
Mười hai câu nên mang theo, chia theo nhóm
Bạn không cần hỏi hết. Chọn ba đến năm câu hợp với câu hỏi trung tâm, viết lại bằng lời của mình cho tự nhiên.
| Nhóm | Câu hỏi gợi ý | Để làm gì |
|---|---|---|
| Hiểu bức tranh | Nếu ở vị trí của em, anh chị sẽ để ý điều gì đầu tiên? | Lấy góc nhìn ưu tiên của người kỳ cựu |
| Hiểu bức tranh | Những người anh chị từng thấy đi qua ngã rẽ này thường vấp ở đâu? | Biết trước cái bẫy hay gặp |
| Hiểu bức tranh | Điều gì về nghề này ít người nói ra? | Nghe chuẩn ngầm của nghề |
| Kiểm giả định | Em đang giả định điều này, anh chị thấy nó đúng đến đâu? | Phát hiện chỗ mình nghĩ sai |
| Kiểm giả định | Có phương án nào em chưa tính tới không? | Mở rộng lựa chọn |
| Kiểm giả định | Nếu em chọn hướng này, điều tệ nhất có thể xảy ra là gì? | Đo rủi ro |
| Hành động | Trong ba tháng tới, việc đầu tiên nên làm là gì? | Ra về với một bước cụ thể |
| Hành động | Em nên hỏi thêm ai, đọc thêm gì? | Có đường đi tiếp sau buổi |
| Hành động | Dấu hiệu nào cho thấy em đang đi đúng hay cần đổi hướng? | Có thước đo tự kiểm |
| Về người kỳ cựu | Ở giai đoạn này, anh chị đã làm gì và nếu làm lại sẽ làm khác chỗ nào? | Học từ chính trải nghiệm của họ |
| Về người kỳ cựu | Có quyết định nào anh chị từng thấy là đúng lúc đó nhưng sai về lâu dài? | Hiểu cái giá của lựa chọn |
| Kết buổi | Anh chị có muốn em báo lại sau khi thử không? | Mở đường cho lần liên lạc sau |
Để ý rằng không câu nào hỏi kiểu "em có nên làm không". Câu hỏi có hoặc không đẩy toàn bộ trách nhiệm quyết định sang người kỳ cựu, và họ thường trả lời rào đón. Câu hỏi mở về cách nhìn, về rủi ro, về bước tiếp theo cho bạn nhiều chất liệu hơn để tự quyết.
Những câu nên bỏ khỏi danh sách
Câu tra cứu được. Mức lương trung bình của nghề, quy định nghỉ phép, danh sách trường đào tạo. Những thông tin này bạn tự tìm được, đừng dùng phút quý của buổi gặp cho chúng.
Câu nhờ phán xét người thứ ba. "Sếp em như vậy có phải người xấu không?" Người kỳ cựu không biết người đó, và câu trả lời nào cũng thiếu công bằng. Hãy hỏi về cách bạn nên ứng xử, không hỏi để phán xét.
Câu xin cam kết. "Anh có thể giới thiệu em vào công ty anh quen không?" Hỏi điều này ngay buổi đầu đặt người kỳ cựu vào thế khó. Nếu họ thấy bạn hợp, họ sẽ tự đề nghị.
Câu cần chuyên môn khác. Câu về thuế cụ thể, tranh chấp hợp đồng lao động đang diễn ra, hay sức khoẻ cần chẩn đoán nên dành cho người có chuyên môn tương ứng.
Câu chỉ để khoe. Đôi khi người đi hỏi muốn kể thành tích để được công nhận. Một hai câu bối cảnh là đủ, phần còn lại để dành cho việc lắng nghe.
Sắp xếp sáu mươi phút trên giấy
Trước buổi gặp, chia sáu mươi phút ra trên tờ chuẩn bị. Bạn không cần bám từng phút, nhưng có khung giúp bạn biết khi nào nên chuyển ý.
- Phút 0 đến 5: cảm ơn, nhắc mục đích, đọc câu hỏi trung tâm.
- Phút 5 đến 15: kể hoàn cảnh theo tờ một trang, dừng để người kỳ cựu hỏi lại.
- Phút 15 đến 40: bàn câu hỏi trung tâm. Ghi lại các phương án, các giả định bị đặt dấu hỏi.
- Phút 40 đến 50: hỏi hai ba câu phụ còn lại, ưu tiên câu thuộc nhóm hành động.
- Phút 50 đến 60: đọc lại ba điều bạn sẽ làm, hỏi có thể báo lại không, cảm ơn.
Đặt đồng hồ ở chỗ bạn nhìn được mà không phải cầm điện thoại. Nếu phần trao đổi chính đang rất hay và kéo dài, bạn có thể chủ động hỏi: phần này đang rất có ích, mình dành thêm mười phút cho nó và bỏ bớt câu phụ nhé. Người kỳ cựu thường quý sự chủ động này.
Nếu gặp trực tiếp, đến sớm mười phút để chọn chỗ ngồi và đọc lại tờ chuẩn bị một lần. Nếu gọi video, mở sẵn tờ chuẩn bị trên giấy thay vì trên màn hình, để không phải chuyển cửa sổ giữa chừng và để người kỳ cựu thấy bạn đang nhìn họ chứ không nhìn sang chỗ khác.
Gửi trước hay giữ cho mình
Có người kỳ cựu thích nhận tờ chuẩn bị trước một hai ngày để suy nghĩ, có người thích nghe trực tiếp để phản ứng tự nhiên. Hãy hỏi họ khi đặt lịch. Nếu gửi trước, hãy gửi bản gọn, không quá một trang, không kèm mười tệp đính kèm. Người bận rộn đọc được một trang, khó đọc được hai mươi trang.
Khi gửi, che bớt những gì không cần: tên công ty hiện tại có thể ghi là "công ty sản xuất hàng tiêu dùng khoảng ba trăm người", tên sếp và đồng nghiệp không cần ghi. Thông tin về thu nhập, sức khoẻ, gia đình chỉ ghi ở mức tối thiểu để người kỳ cựu hiểu ràng buộc. Đây vừa là thói quen bảo vệ bạn, vừa là cách tôn trọng bí mật của nơi bạn đang làm.
Ví dụ giả định: chị Hạnh làm giáo viên tiểu học mười hai năm ở Nghệ An, muốn hỏi về việc chuyển sang làm biên soạn học liệu. Tờ một trang của chị chỉ có tám dòng: số năm dạy, các việc ngoài giờ đã làm liên quan đến soạn bài, ràng buộc là không muốn rời tỉnh, và câu hỏi trung tâm là có thể làm biên soạn bán thời gian trước khi quyết định nghỉ dạy hay không. Người kỳ cựu đọc trong hai phút và vào thẳng phần bàn bạc.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gửi câu hỏi trước cho người cố vấn không?
Nên hỏi họ trước. Nhiều người thích nhận trước để chuẩn bị, giúp buổi gặp sâu hơn. Nếu họ đồng ý, gửi một trang gọn trước một hai ngày. Nếu họ thích nghe trực tiếp, hãy mang theo tờ chuẩn bị để kể cho gọn.
Mang bao nhiêu câu hỏi là vừa cho một buổi 60 phút?
Một câu hỏi trung tâm và ba đến năm câu phụ là vừa. Mang nhiều hơn cũng được, nhưng hãy đánh số ưu tiên để biết câu nào bỏ khi hết giờ. Điều quan trọng là câu trung tâm được bàn kỹ.
Nếu đến buổi gặp mới thấy câu hỏi của mình sai thì sao?
Đó là chuyện bình thường và thường là dấu hiệu buổi gặp có ích. Hãy nói thẳng với người kỳ cựu rằng câu hỏi của bạn đang đổi, và cùng họ đặt lại. Một câu hỏi đúng được phát hiện trong buổi còn giá trị hơn mười câu trả lời cho câu hỏi sai.
Có nên ghi âm buổi tư vấn để khỏi phải ghi chép?
Chỉ ghi âm khi người kỳ cựu đồng ý rõ ràng. Nhiều người kể chuyện nghề thoải mái hơn khi không bị ghi âm. Ghi tay vài ý chính thường đủ, và việc ghi chép cũng giúp bạn chú tâm hơn.
Chuẩn bị kỹ quá có làm buổi gặp cứng nhắc không?
Không, nếu bạn coi tờ chuẩn bị là bản đồ chứ không phải kịch bản. Khi câu chuyện rẽ sang hướng có ích, cứ đi theo. Tờ chuẩn bị chỉ giúp bạn quay về khi câu chuyện trôi quá xa câu hỏi trung tâm.
Có cần giới thiệu thành tích trong tờ chuẩn bị?
Chỉ cần những gì liên quan đến câu hỏi. Người kỳ cựu cần hiểu bạn đủ để đưa lời khuyên sát, không cần một bản lý lịch đầy đủ. Thành tích không liên quan làm tờ chuẩn bị dài và che mất điều bạn thật sự muốn hỏi.
