Làm cố vấn tình nguyện cho sinh viên và người mới vào nghề là cách đơn giản nhất để trao lại kinh nghiệm: không cần chương trình lớn, chỉ cần một người cần hỏi, một người sẵn lòng nghe, và một nhịp gặp giữ được vài tháng. Người mới vào nghề thường không thiếu thông tin, họ thiếu người đã đi qua để giúp sắp xếp thông tin đó thành quyết định.
Bài này dành cho người làm nghề lâu năm muốn giúp mà chưa biết bắt đầu từ đâu. Phần dưới bàn tìm cơ hội ở đâu, những việc giúp được nhiều nhất với người mới, cách giữ nhịp khi không có ai giám sát, và cách giữ an toàn cho cả hai phía, nhất là khi người được cố vấn còn trẻ.
Vì sao người mới vào nghề cần người đi trước hơn cả lớp học
Sinh viên năm cuối và người mới đi làm năm đầu hay hỏi những câu mà sách vở không trả lời: công việc thật hằng ngày của nghề này trông như thế nào, việc làm đầu tiên nên chọn theo lương hay theo người hướng dẫn, làm sao biết mình hợp nghề hay chỉ đang mệt, làm gì khi sếp đầu tiên khó tính. Thầy cô biết nhiều về lý thuyết, bạn bè cùng lứa cũng đang mò mẫm như họ. Người đi trước trong nghề đứng đúng chỗ để trả lời.
Người mới cũng hay thiếu một thứ khó gọi tên: cảm giác có ai đó đứng sau. Năm đầu đi làm, rất nhiều người từng nghĩ tới chuyện bỏ nghề sau vài tháng vì một sếp tệ hay một sai sót lớn. Một người đi trước nói "chuyện đó hồi xưa ai cũng gặp, nó qua được" có khi đủ để họ ở lại với nghề đủ lâu để thấy nghề có gì hay.
Với người cố vấn, việc này không tốn nhiều. Một buổi cà phê mỗi tháng, vài tin nhắn trả lời giữa các buổi. Nhưng với một người hai mươi hai tuổi đứng trước lựa chọn việc làm đầu tiên, một giờ đó có thể làm khác đi cả mấy năm đầu sự nghiệp.
Tìm người để cố vấn ở đâu
Trường cũ của bạn. Nhiều khoa, nhiều câu lạc bộ cựu sinh viên cần người đi làm về nói chuyện với sinh viên hoặc nhận kèm vài bạn năm cuối. Liên hệ văn phòng khoa hoặc thầy cô cũ, hỏi họ có cần không.
Nơi bạn đang làm. Thực tập sinh và nhân viên mới ở các phòng khác thường không có ai để hỏi chuyện nghề ngoài sếp trực tiếp. Bạn có thể đề nghị với bộ phận nhân sự, hoặc đơn giản là mời một bạn thực tập đi cà phê.
Hội nghề, câu lạc bộ ngành. Nhiều hội nghề có hoạt động cho người trẻ. Đây cũng là chỗ gặp người mới vào nghề ở các tỉnh khác nhau.
Người quen của người quen. Con của bạn bè, cháu của đồng nghiệp sắp ra trường và đang hoang mang. Đây là nguồn phổ biến nhất, nhưng cũng là nguồn dễ lẫn giữa cố vấn và nhờ vả việc làm, nên nói rõ vai của mình từ đầu.
Chương trình cố vấn của tổ chức xã hội. Một số tổ chức phi lợi nhuận, đoàn thể có chương trình ghép người đi làm với sinh viên vùng khó khăn. Tìm hiểu kỹ tổ chức trước khi đăng ký, xem họ có quy định bảo vệ người tham gia rõ ràng không.
Việc gì giúp người mới nhiều nhất
Người cố vấn tình nguyện thường muốn giúp mọi thứ. Nhưng thời gian có hạn, nên chọn những việc mà kinh nghiệm của bạn tạo khác biệt lớn nhất. Bảng dưới xếp theo mức giúp thường thấy với sinh viên năm cuối và người mới đi làm.
| Việc | Vì sao có ích | Lưu ý |
|---|---|---|
| Kể công việc thật của nghề | Người mới thường chỉ biết nghề qua tin tuyển dụng và lời đồn | Kể cả phần chán, phần mệt, không chỉ phần hay |
| Giúp cân lựa chọn việc đầu tiên | Lựa chọn đầu ảnh hưởng nhiều tới mấy năm sau | Hỏi ưu tiên của họ, không chọn thay |
| Góp ý hồ sơ xin việc | Người trong nghề biết nhà tuyển dụng ngành đó đọc gì | Góp ý, không viết thay |
| Tập trả lời phỏng vấn thử | Giảm hồi hộp, phát hiện chỗ trả lời lạc | Tập vài câu chính là đủ, không cần cả buổi |
| Nghe họ kể những tháng đầu đi làm | Giữ người mới không bỏ nghề vì một chuyện qua được | Phân biệt chuyện qua được với môi trường thật sự độc hại |
| Giới thiệu với người khác trong nghề | Mở thêm góc nhìn, thêm người để hỏi | Hỏi trước cả hai phía, không hứa việc làm |
Phần hồ sơ và phỏng vấn có nhiều nơi khác hướng dẫn chi tiết. Phần người đi trước giúp được mà không ai thay được là kể nghề thật và đồng hành qua những tháng đầu. Nếu thời gian ít, hãy ưu tiên hai việc đó.
Giữ nhịp khi không có ai giám sát
Cố vấn tình nguyện không có hợp đồng, không có người nhắc lịch, không có buổi tổng kết. Vì vậy nó dễ tan nhất. Người cố vấn bận lên, người trẻ ngại nhắn, ba tháng sau cả hai đều quên. Cách giữ nhịp đơn giản nhất là ngay từ buổi đầu, hẹn luôn ngày giờ cố định, như sáng thứ bảy đầu tháng, và thoả thuận ai là người nhắc.
Nên để người được cố vấn chủ động hẹn và gửi chủ đề trước. Việc đó vừa giảm việc cho bạn, vừa tập cho họ thói quen chủ động, thứ họ sẽ cần ở chỗ làm. Nếu họ không nhắn, bạn nhắn hỏi thăm một lần. Nếu vẫn im lặng, có thể họ đã đủ, hoặc ngại. Một tin nhắn nhẹ như "anh vẫn ở đây khi em cần" để ngỏ cửa mà không gây áp lực.
Đặt một thời hạn, như một học kỳ hoặc sáu tháng đầu đi làm. Hết hạn, gặp một buổi nhìn lại: điều gì có ích, điều gì nên đổi, có muốn đi tiếp không. Nhiều quan hệ cố vấn tình nguyện chuyển thành quan hệ thân tình lâu dài sau mốc này, với nhịp thưa hơn. Nhiều quan hệ khác khép lại đẹp. Cả hai đều tốt.
Khi người mới muốn bỏ nghề sau vài tháng
Một cuộc trò chuyện người cố vấn tình nguyện hay gặp: bạn trẻ đi làm được ba bốn tháng, nhắn rằng muốn bỏ, không chỉ bỏ chỗ làm mà bỏ cả nghề. Đây là lúc vai người đi trước có giá nhất, và cũng dễ trả lời sai nhất.
Đừng vội can, cũng đừng vội đồng ý. Hỏi để tách ba chuyện thường bị trộn vào nhau: không hợp nghề, không hợp chỗ làm, hay đang kiệt sức vì giai đoạn đầu. Không hợp nghề thì thường là chuyện đã âm ỉ từ lâu, kể cả hồi đi học. Không hợp chỗ làm thì chuyện nằm ở sếp, ở văn hoá, ở khối lượng việc của riêng nơi đó. Kiệt sức giai đoạn đầu thì gần như ai cũng gặp, và thường qua sau vài tháng nếu có người đỡ.
Với từng trường hợp, kinh nghiệm của bạn giúp theo một cách khác. Nếu là kiệt sức, kể cho họ nghe năm đầu của bạn và những người bạn biết, để họ thấy đó là một giai đoạn. Nếu là chỗ làm, giúp họ nhìn xem trong nghề còn những kiểu chỗ làm khác ra sao. Nếu thật sự không hợp nghề, giúp họ nghĩ bước tiếp theo một cách bình tĩnh, thay vì bỏ ngang trong một ngày tồi tệ.
Nếu những gì họ kể cho thấy môi trường làm việc đang gây hại thật, như bị quấy rối, bị ép làm sai luật, sức khoẻ sa sút rõ, thì khuyên họ ở lại cho đủ thời gian không còn là lời khuyên đúng.
Giữ an toàn cho cả hai phía
Khi người được cố vấn còn trẻ, có khi chưa tới hai mươi tuổi, người cố vấn cần cẩn thận hơn để bảo vệ họ và bảo vệ chính mình. Vài nguyên tắc nên giữ:
- Gặp ở nơi công cộng như quán cà phê, thư viện, khuôn viên trường; tránh gặp riêng ở nhà riêng hoặc nơi vắng.
- Gặp trực tuyến thì ở khung giờ hợp lý, không gọi đêm khuya.
- Không tặng quà giá trị, không cho vay tiền, không hứa xin việc.
- Giữ lời nói và tin nhắn ở mức đồng nghiệp đi trước; tránh câu đùa hay bình luận về ngoại hình, đời tư.
- Nếu tham gia qua trường hoặc tổ chức, tuân theo quy định của họ, kể cả việc báo lịch gặp.
- Nếu người được cố vấn kể chuyện bị bạo hành, quấy rối hay đang gặp nguy hiểm, hướng họ tới người có trách nhiệm và chuyên môn, không tự xử lý một mình.
Những nguyên tắc này không có nghĩa là nghi ngờ ai. Chúng làm rõ khung cho mọi người, để người trẻ và gia đình họ yên tâm, và để người cố vấn không bao giờ rơi vào tình huống dễ bị hiểu lầm.
Ví dụ giả định: một học kỳ cố vấn cho hai sinh viên kế toán
Chị Lan, kế toán trưởng làm nghề hơn hai mươi năm ở Thành phố Hồ Chí Minh, nhận lời khoa cũ kèm hai sinh viên năm cuối trong một học kỳ. Chị hẹn gặp cả hai chung mỗi tháng một lần ở quán cà phê gần trường, và để ngỏ tin nhắn cho câu hỏi gấp.
Buổi đầu chị chủ yếu hỏi: các em muốn làm ở công ty kiểm toán, doanh nghiệp hay tự làm dịch vụ, vì sao, đã biết gì về từng nơi. Rồi chị kể công việc thật của một kế toán năm đầu: mùa quyết toán thức khuya thế nào, sai sót nhỏ nào hay gặp, người mới thường được giao việc gì. Một bạn nói sau buổi đó mới hiểu vì sao mình thấy ngại khi đọc tin tuyển dụng của công ty kiểm toán: bạn không thích nhịp di chuyển liên tục.
Hết học kỳ, một bạn chọn vào doanh nghiệp sản xuất, một bạn chọn công ty kiểm toán dù biết sẽ vất vả. Chị Lan không chọn thay bạn nào. Điều chị làm là giúp các bạn chọn khi đã biết rõ mình đang chọn gì. Đó là phần việc của người cố vấn tình nguyện.
Một năm sau, cả hai bạn vẫn thỉnh thoảng nhắn hỏi chị, thưa hơn nhiều, thường vào những lúc có quyết định lớn. Chị cũng nhận lời khoa kèm thêm một nhóm mới. Với chị, đó là cách trả lại cho nghề phần mà ngày trước những người đi trước đã trao cho mình.
Câu hỏi thường gặp
Cố vấn tình nguyện cho sinh viên thì bắt đầu từ đâu?
Liên hệ khoa hoặc câu lạc bộ cựu sinh viên ở trường cũ, hỏi họ có cần người đi làm kèm sinh viên năm cuối không. Hoặc bắt đầu với một bạn thực tập ở nơi bạn làm. Một người, vài tháng là đủ để thử.
Làm cố vấn tình nguyện tốn bao nhiêu thời gian?
Thường một buổi khoảng một tiếng mỗi tháng, cộng vài tin nhắn giữa các buổi. Thời hạn hợp lý là một học kỳ hoặc sáu tháng đầu đi làm của người được cố vấn, rồi cùng nhìn lại.
Sinh viên nhờ xin việc thì nên làm gì?
Nói rõ vai cố vấn không bao gồm xin việc. Bạn có thể góp ý hồ sơ, tập phỏng vấn, kể về các nơi trong ngành. Nếu sau thời gian kèm bạn thật sự tin họ, giới thiệu là quyết định riêng của bạn, không phải nghĩa vụ.
Người được cố vấn chưa đủ mười tám tuổi thì cần lưu ý gì?
Gặp ở nơi công cộng, nên tham gia qua trường hoặc tổ chức có quy định rõ, để gia đình các em biết về hoạt động này. Giữ tin nhắn ở mức công việc và tránh mọi tình huống gặp riêng ở nơi vắng.
Có nên cố vấn cho nhiều sinh viên cùng lúc?
Được nếu gặp theo nhóm nhỏ hai đến năm bạn có cùng giai đoạn. Nhóm giúp các bạn học từ nhau và tiết kiệm thời gian cho bạn. Chuyện riêng tư thì vẫn nên để buổi riêng.
Làm sao biết mình cố vấn tình nguyện có ích?
Hỏi thẳng người được cố vấn sau vài tháng: điều gì có ích nhất, điều gì nên đổi. Dấu hiệu tốt là họ tự đặt câu hỏi rõ hơn, tự quyết định và quay lại kể kết quả.