Thứ người cố vấn cần ở bạn nhất thường không phải quà hay lời cảm ơn hoa mỹ, mà là thấy thời gian họ bỏ ra đã thành việc: bạn làm theo, bạn tiến bộ, bạn kể lại. Ngoài ra còn nhiều cách đáp lại có giá trị thật mà người mới đi làm vẫn làm được: chia sẻ góc nhìn của thế hệ mình, giới thiệu người, giúp những việc nhỏ đúng mực, và về lâu dài, cố vấn lại cho người đi sau.
Bài này dành cho người đang được cố vấn không công và thấy áy náy vì chỉ nhận. Nó đi qua những cách đáp lại theo thứ tự từ quan trọng nhất, chuyện quà cáp sao cho không gượng ép, và những cách "trả ơn" vô tình làm khó người cố vấn. Tình huống là ví dụ giả định.
Người cố vấn nhận được gì từ quan hệ này
Hiểu người cố vấn nhận được gì giúp bạn biết đáp lại thế nào cho trúng. Lý do phổ biến nhất khiến người lâu năm nhận làm cố vấn là muốn kinh nghiệm của mình còn có ích. Người đã làm nghề hai ba chục năm tích luỹ rất nhiều điều mà không còn ai để kể. Thấy một người trẻ dùng được những điều đó, với họ là niềm vui thật.
Lý do thứ hai là được kết nối với nghề đang chuyển động. Qua câu chuyện của bạn, họ biết công ty bây giờ vận hành ra sao, người trẻ nghĩ gì, công cụ nào đang được dùng. Với người đã nghỉ hưu hoặc đang ở vị trí cao ít tiếp xúc với nhân viên mới, đây là cửa sổ quý.
Lý do thứ ba là được nhìn lại chính mình. Kể lại con đường nghề cho người khác buộc họ suy nghĩ lại những lựa chọn cũ, đôi khi hiểu ra điều mà lúc đó chưa hiểu. Nhiều người lâu năm nói rằng làm cố vấn giúp họ sắp xếp lại kinh nghiệm của chính mình.
Cách đáp lại có giá trị nhất: cho thấy lời họ có tác dụng
Làm thử và kể lại. Mỗi lần bạn kể "em đã thử điều anh nói, kết quả thế này", người cố vấn nhận được đúng thứ họ cần nhất. Đây là cách trả ơn không tốn tiền mà giá trị nhất.
Báo tin vui sớm. Được đề bạt, qua kỳ thi nghề, hoàn thành dự án khó: hãy báo cho người cố vấn sớm, trước khi đăng lên mạng xã hội. Họ sẽ nhớ rằng bạn nghĩ tới họ đầu tiên.
Nói cụ thể điều mình học được. Thay vì "em cảm ơn anh nhiều", hãy nói "câu anh bảo em đọc kỹ phụ lục hợp đồng đã cứu em khỏi một lỗi lớn tuần trước". Lời cảm ơn cụ thể có sức nặng gấp nhiều lần lời cảm ơn chung.
Đến đúng giờ và chuẩn bị kỹ. Tôn trọng thời gian của người cố vấn bằng cách không bao giờ để họ chờ, không đến tay không, không hỏi những điều tự tìm được. Đây cũng là một cách đáp lại.
Những thứ người mới đi làm vẫn cho được
Ngoài việc cho thấy lời khuyên có tác dụng, bạn còn có những thứ người lâu năm thật sự cần:
- Góc nhìn thế hệ: kể cho họ nghe nhân viên trẻ, khách hàng trẻ nghĩ gì, quan tâm gì, dùng gì. Nhiều người lâu năm hỏi những câu này mà không có ai trả lời thật.
- Kỹ năng công cụ: chỉ họ dùng một phần mềm, một tính năng điện thoại, một cách tìm tài liệu mà họ đang lúng túng, theo cách cố vấn ngược nhẹ nhàng.
- Thông tin họ không còn tiếp cận: những thay đổi trong nghề bạn thấy tận mắt ở chỗ làm, những tài liệu mới bạn đọc được, những người mới nổi trong ngành.
- Giới thiệu người: khi họ cần tìm người cho một việc, giới thiệu bạn bè giỏi; khi họ muốn dạy thỉnh giảng hay chia sẻ kinh nghiệm, kết nối họ với nơi cần.
- Giúp những việc nhỏ đúng mực: đọc thử bản thảo bài viết của họ, giúp sắp xếp một buổi nói chuyện, mang hộ một tài liệu. Chỉ khi họ cần và bạn làm được trong khả năng.
Ví dụ giả định: chị Yến, nhân viên kế toán hai năm ở Ninh Bình, được một kế toán trưởng đã nghỉ hưu cố vấn. Chị nhận ra bác muốn viết lại kinh nghiệm nghề thành vài bài cho hội cựu nhân viên nhưng ngại gõ máy. Mỗi tháng chị dành một buổi giúp bác gõ và sắp xếp bản thảo. Trong lúc làm, chị học thêm được những câu chuyện mà các buổi cố vấn chưa bao giờ đủ thời gian để kể.
Chuyện quà cáp: khi nào hợp, khi nào gượng
Người Việt quen thể hiện lòng biết ơn bằng quà, và trong quan hệ cố vấn, một món quà nhỏ đúng dịp là chuyện tự nhiên. Dịp lễ tết, ngày nhà giáo nếu người cố vấn từng là thầy cô, khi bạn đạt được một mục tiêu lớn nhờ sự giúp đỡ của họ: những lúc đó một món quà mang ý nghĩa là cách nói cảm ơn đẹp.
Quà hợp nhất thường nhỏ và có dấu ấn riêng: đặc sản quê bạn, một cuốn sách đúng mối quan tâm của họ, một món đồ dùng gắn với nghề. Một tấm thiệp viết tay kể cụ thể điều bạn học được có khi được giữ lâu hơn mọi món quà đắt tiền.
Quà thành gượng ép khi quá đắt so với quan hệ, khi tặng quá thường xuyên, hay khi có vẻ như đổi lấy một điều gì, như gửi quà ngay trước khi nhờ giới thiệu việc. Với người cố vấn đang làm ở cơ quan nhà nước hoặc tổ chức có quy định về quà tặng, cần tôn trọng những quy định đó và chọn cách cảm ơn khác. Nếu người cố vấn nói rõ không nhận quà, hãy tôn trọng và cảm ơn bằng việc làm.
Đáp lại theo giai đoạn của bạn
Những gì bạn cho được sẽ lớn dần theo thời gian. Bảng gợi ý cách đáp lại hợp với từng giai đoạn.
| Giai đoạn của bạn | Cách đáp lại hợp | Nên tránh |
|---|---|---|
| Sinh viên, mới đi làm | Làm thử, kể lại, chia sẻ góc nhìn người trẻ, giúp việc nhỏ | Quà đắt tiền, hứa hẹn những điều chưa làm được |
| Đi làm vài năm | Giới thiệu người, chia sẻ thông tin nghề mới, mời dự sự kiện hợp với họ | Biến quan hệ thành trao đổi lợi ích |
| Đã vững trong nghề | Mời hợp tác khi phù hợp, giới thiệu họ với nơi cần kinh nghiệm | Quên người đã giúp mình lúc khó |
| Khi đã thành người kỳ cựu | Cố vấn lại cho người đi sau, kể với họ về người đã dẫn mình | Coi việc từng được giúp là điều hiển nhiên |
Hàng cuối là cách đáp lại mà nhiều người cố vấn nói là ý nghĩa nhất: thấy người mình từng dẫn dắt giờ dẫn dắt người khác, như một sợi dây được nối tiếp.
Những cách "trả ơn" vô tình làm khó người cố vấn
Có những cử chỉ xuất phát từ lòng tốt nhưng lại làm người cố vấn khó xử. Phổ biến nhất là ca ngợi họ công khai quá mức, như đăng bài dài trên mạng xã hội gọi tên họ là "người thầy vĩ đại", khi họ là người kín đáo. Hỏi trước khi nhắc tên họ ở nơi công cộng.
Thứ hai là đề nghị trả tiền cho những buổi gặp vốn không công. Với nhiều người lâu năm, điều này biến lòng tốt thành giao dịch và có thể làm họ phật lòng. Nếu muốn đáp lại bằng vật chất, một bữa ăn hay món quà nhỏ đúng dịp tự nhiên hơn.
Thứ ba là giúp quá phần, như tự ý làm những việc họ không nhờ, xuất hiện ở nhà họ không báo trước, hay dồn dập tin nhắn hỏi thăm. Quan hệ cố vấn có ranh giới của nó; tôn trọng ranh giới cũng là một cách cảm ơn.
Thứ tư là hứa hẹn quá sức mình, như hứa sau này sẽ đưa người cố vấn vào làm cùng, sẽ giới thiệu họ với những nơi bạn chưa chắc có quan hệ, hay sẽ đáp lại bằng một việc lớn mà bạn chưa biết bao giờ làm được. Lời hứa như vậy thường xuất phát từ lòng biết ơn thật, nhưng khi không thành, nó để lại cảm giác hụt hẫng cho cả hai. Người lâu năm không cần lời hứa; họ nhớ những gì bạn đã làm. Một lời cảm ơn cụ thể hôm nay, kèm một việc nhỏ làm được ngay, có giá trị hơn một lời hứa lớn cho mười năm sau. Nếu muốn nói về tương lai, hãy nói về điều bạn chắc chắn làm được, như sẽ tiếp tục kể cho họ nghe chặng đường của mình.
Truyền lại: cách trả ơn lâu dài nhất
Phần lớn người cố vấn không trông đợi bạn trả lại cho họ. Họ trả lại cho người đã từng dẫn dắt họ bằng cách dẫn dắt bạn, và họ mong bạn sẽ làm điều tương tự với người đi sau. Vòng truyền lại kinh nghiệm này là lý do nhiều nghề giữ được những điều quý qua nhiều thế hệ.
Bạn không cần đợi tới khi thành người kỳ cựu mới bắt đầu. Một nhân viên năm thứ ba đã đủ để chỉ cho người mới vào những điều mình ước có người chỉ lúc đầu. Một sinh viên năm cuối đã đủ để giúp sinh viên năm nhất hiểu ngành. Khi bạn làm vậy, hãy kể với người cố vấn của mình; đó thường là tin họ vui nhất.
Và khi chính bạn có dịp kể với người khác về con đường của mình, đừng quên nhắc tới người đã dẫn bạn, nếu họ đồng ý được nhắc tên. Được ghi nhận như một mắt xích trong sự trưởng thành của người khác là phần thưởng mà nhiều người lâu năm trân trọng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mời người cố vấn ăn cơm để cảm ơn không?
Một bữa ăn đúng dịp, như sau khi đạt được mục tiêu lớn hay dịp cuối năm, là cách cảm ơn tự nhiên. Chọn chỗ hợp với sở thích và sức khoẻ của họ, không cần sang trọng. Nếu họ là người bận, một buổi cà phê sáng có khi được đón nhận hơn bữa tối dài.
Người cố vấn nhất quyết không nhận quà thì làm sao?
Tôn trọng điều đó và cảm ơn bằng những cách khác: kể lại kết quả cụ thể, viết một tấm thiệp, giới thiệu người cho họ khi họ cần, giúp những việc nhỏ. Với nhiều người, từ chối quà là cách giữ quan hệ trong sáng, và họ sẽ quý bạn hơn khi bạn hiểu điều đó.
Có nên nhắc tên người cố vấn trong hồ sơ hay khi phỏng vấn không?
Chỉ khi đã hỏi và được họ đồng ý. Có người sẵn lòng làm người tham chiếu, có người không muốn tên mình xuất hiện. Nếu họ đồng ý làm người tham chiếu, báo trước cho họ mỗi khi có nơi có thể liên hệ, để họ không bất ngờ.
Làm sao để không thấy áy náy khi chỉ nhận mà chưa cho được gì?
Hiểu rằng người cố vấn cũng nhận được giá trị từ quan hệ: kinh nghiệm có ích, kết nối với nghề, cơ hội nhìn lại mình. Bạn đáp lại tốt nhất bằng cách nghiêm túc với những gì họ chia sẻ. Áy náy kéo dài có khi khiến bạn ngại liên lạc, và đó mới là điều làm quan hệ yếu đi.
Người cố vấn nhờ một việc ngoài khả năng của mình thì từ chối sao?
Nói thật rằng việc đó bạn không làm tốt được, và nếu có thể, gợi ý người khác hợp hơn. Người cố vấn không muốn bạn nhận một việc rồi làm dở. Từ chối rõ ràng, kèm một hướng khác, là cách tôn trọng cả hai.
Khi người cố vấn gặp khó khăn, mình nên làm gì?
Hỏi thăm chân thành, không kèm câu hỏi nghề. Nếu họ ốm, đổi việc, hay có chuyện gia đình, một tin nhắn hỏi thăm, một lần ghé thăm khi được phép, hay giúp một việc nhỏ cụ thể là cách đáp lại đúng lúc. Những lúc này thường là lúc quan hệ cố vấn trở thành quan hệ người với người.