Những câu hỏi có ích nhất để hỏi người cố vấn thường là những câu bạn ngại nói ra nhất: mình đang thất bại ở đâu, mình đang mâu thuẫn với sếp, mình đang tính nghỉ, mình không biết thu nhập của mình đã hợp lý chưa. Chính vì khó nói với sếp, đồng nghiệp hay gia đình nên đây là phần người cố vấn đứng ngoài giúp được nhiều nhất.
Bài này dành cho người đã có quan hệ cố vấn vài buổi, đủ tin để bắt đầu nói chuyện thật. Nó đi qua năm loại chuyện khó, cách mở lời từng loại, những gì nên giữ lại, và cách đón nhận khi câu trả lời không như mong đợi. Các câu mở lời và tình huống là ví dụ giả định.
Vì sao chuyện khó lại là chuyện đáng hỏi
Chuyện dễ hỏi thường có nhiều nơi trả lời: cách làm một báo cáo, nên học khoá nào, đọc sách gì. Chuyện khó thì ít nơi để hỏi. Bạn không thể hỏi sếp "em đang tính nghỉ, anh thấy sao", không muốn đồng nghiệp biết mình vừa làm hỏng một hợp đồng, không muốn bố mẹ lo vì mình đang bế tắc. Người cố vấn, đứng ngoài công ty và ngoài gia đình, là một trong số ít người nghe được những chuyện này mà không ảnh hưởng tới vị trí của bạn.
Người lâu năm cũng đã đi qua những chuyện như vậy. Họ từng có sếp khó, từng thất bại, từng đứng trước quyết định nghỉ. Khi bạn kể thật, họ thường kể lại thật, và đó là lúc bạn nhận được thứ kinh nghiệm quý nhất: không phải lời khuyên trơn tru mà là câu chuyện có cả cái giá họ đã trả.
Dĩ nhiên, chuyện khó chỉ nên mang tới khi quan hệ đã có độ tin. Buổi gặp đầu tiên không phải lúc kể mình đang mâu thuẫn với giám đốc.
Năm loại chuyện khó và cách mở lời
Thất bại của chính mình. Mở lời bằng sự việc, không bằng lời tự trách: "Tháng trước em làm hỏng một việc, em muốn kể lại để anh xem em sai ở khâu nào." Kể theo trình tự: tình huống, mình đã làm gì, kết quả, mình nghĩ sai ở đâu.
Mâu thuẫn với sếp hay đồng nghiệp. Tránh mở đầu bằng nhận xét về người kia. Câu "em đang khó làm việc với sếp mới, em muốn hiểu chỗ khó là ở em hay ở cách hai bên làm việc" mời người cố vấn nhìn cả hai phía.
Ý định nghỉ việc, đổi ngành. Nói rõ mình đang ở giai đoạn nào: mới nghĩ, đang tìm hiểu, hay đã có lời mời. Người cố vấn sẽ giúp khác nhau ở mỗi giai đoạn.
Thu nhập và đãi ngộ. Không hỏi thẳng thu nhập của người cố vấn. Hỏi về cách nhìn: "Với vị trí và số năm như em, những yếu tố nào quyết định mức đãi ngộ, em nên tìm hiểu mặt bằng ở đâu?"
Chuyện đời sống ảnh hưởng tới công việc. Sinh con, chăm cha mẹ ốm, sức khoẻ của chính mình. Chỉ kể đến mức cần để người cố vấn hiểu giới hạn của bạn, không cần đi vào chi tiết riêng tư.
Kể thất bại mà không tự hạ mình
Nhiều người né kể thất bại với người cố vấn vì sợ bị đánh giá thấp. Thực tế, người lâu năm đánh giá bạn qua cách bạn nhìn thất bại hơn là qua việc bạn có thất bại hay không. Một người kể rõ mình sai ở đâu và đã rút ra gì cho thấy sự trưởng thành mà không bản thành tích nào cho thấy được.
Cách kể giúp ích nhất là kể như một ca để phân tích: tách sự việc khỏi cảm xúc, nêu những gì mình biết lúc đó và những gì giờ mới biết. Đừng kể một nửa để giữ thể diện; người cố vấn chỉ giúp được với bức tranh đầy đủ. Cũng đừng quá tự trách; câu "em thật tệ" không cho người nghe thông tin gì để giúp.
Ví dụ giả định: anh Hiếu, kỹ sư giám sát ở một công trình tại Hưng Yên, kể với người cố vấn rằng anh đã ký nghiệm thu một hạng mục mà sau đó phải làm lại. Anh kể rõ áp lực tiến độ lúc đó, những dấu hiệu anh đã thấy mà bỏ qua. Người cố vấn không phán xét mà kể lại một lần ông suýt mắc lỗi tương tự, và cách ông tự đặt cho mình một danh sách kiểm tra không bao giờ bỏ, dù bị giục thế nào.
Nói về xung đột mà không biến thành buổi nói xấu
Xung đột với sếp, đồng nghiệp là chuyện người cố vấn nghe nhiều nhất và cũng dễ trượt nhất. Một buổi kể khổ có thể làm bạn nhẹ lòng nhưng hiếm khi giúp bạn làm gì khác đi. Tệ hơn, nếu người cố vấn quen người bạn đang kể, chuyện có thể đến tai người đó.
Cách nói giúp được việc là tập trung vào hành vi và tình huống cụ thể, không vào tính cách. Thay vì "sếp em độc đoán", hãy kể "trong ba cuộc họp gần nhất, sếp bác đề xuất của em mà không nghe hết, lần gần nhất em đã phản ứng thế này". Sau đó hỏi một câu có hướng: em nên nói chuyện riêng với sếp không, nói thế nào, hay em nên đổi cách đề xuất?
Nếu người cố vấn hỏi lại về phần của bạn trong xung đột, đừng vội phòng thủ. Đó thường là câu hỏi giá trị nhất của cả buổi. Và giữ một nguyên tắc: không nêu tên người khác nếu không cần, nhất là khi người cố vấn làm cùng ngành và có thể quen họ.
Ý định nghỉ việc: hỏi gì ở từng giai đoạn
Người cố vấn giúp khác nhau tuỳ bạn đang ở đâu trong quyết định. Nói rõ giai đoạn giúp họ trả lời đúng chỗ.
| Giai đoạn | Câu nên hỏi | Người cố vấn thường giúp |
|---|---|---|
| Mới chớm nghĩ | Em chán việc, làm sao biết là chán công ty hay chán nghề? | Tìm nguyên nhân, phân biệt mệt tạm thời với lệch hướng thật |
| Đang tìm hiểu lựa chọn | Nếu đi hướng này thì năm đầu thường khó ở đâu? | Kể thực tế các hướng, giới thiệu người để hỏi thêm |
| Đã có lời mời | Em nên cân những gì ngoài thu nhập khi so hai chỗ? | Chỉ ra cái giá ẩn, câu hỏi nên hỏi bên mời |
| Đã quyết, chuẩn bị đi | Em nên rời đi thế nào để giữ quan hệ với chỗ cũ? | Cách bàn giao, cách nói với sếp, giữ người tham chiếu |
Cách so lời mời, đàm phán đãi ngộ hay thủ tục nghỉ việc có nhiều tài liệu chuyên sâu riêng. Phần người cố vấn giúp tốt nhất là góc nhìn của người từng đi qua và hiểu riêng con người bạn.
Khi câu trả lời không như mong đợi
Mang chuyện khó tới người cố vấn đồng nghĩa với khả năng nghe điều mình không muốn nghe. Bạn kể chuyện xung đột mong được đồng tình, họ lại chỉ ra phần lỗi của bạn. Bạn kể ý định nghỉ mong được khuyến khích, họ lại khuyên ở lại thêm một năm. Phản ứng đầu tiên thường là khó chịu, đó là chuyện bình thường.
Điều nên làm là hỏi thêm vì sao họ nghĩ vậy, cảm ơn, và cho mình vài ngày trước khi quyết có đồng ý hay không. Đừng tranh luận ngay tại chỗ để bảo vệ lựa chọn của mình; bạn có thể quay lại vấn đề ở buổi sau với cái đầu bình tĩnh hơn.
Nếu người cố vấn phản ứng làm bạn tổn thương, chê bai con người thay vì góp ý việc làm, hay đem chuyện của bạn kể cho người khác, đó là dấu hiệu quan hệ không an toàn. Khi đó, nên giữ khoảng cách và mang chuyện khó tới một người khác đáng tin hơn.
Những gì nên giữ lại, kể cả với người cố vấn
Tin người cố vấn không có nghĩa là kể mọi thứ. Một số điều nên giữ lại hoặc kể ở mức khái quát:
- Thông tin nội bộ được bảo mật của công ty: số liệu, khách hàng, hợp đồng, kế hoạch chưa công bố.
- Chuyện riêng của người khác mà bạn biết được qua công việc, như sức khoẻ, gia đình của đồng nghiệp.
- Những chuyện có thể liên quan tới tranh chấp pháp lý đang diễn ra; với loại này, người nên hỏi là luật sư.
- Chi tiết về sức khoẻ tinh thần nếu bạn đang khủng hoảng; người cố vấn có thể nghe và an ủi, nhưng người giúp được là nhân viên y tế hay chuyên gia tâm lý.
- Những điều bạn chưa sẵn sàng nói. Không ai bắt bạn phải kể hết trong một buổi.
Ranh giới này bảo vệ cả hai: bạn không vi phạm cam kết với công ty, và người cố vấn không bị đặt vào thế phải giữ những bí mật nặng hơn vai của họ.
Khi chính mình thấy ngượng: mở lời từng bước
Ngượng là cảm giác tự nhiên khi sắp kể điều mình không tự hào. Vài bước giúp việc mở lời nhẹ hơn:
- Báo trước trong tin nhắn hẹn lịch: "Buổi này em có một chuyện hơi khó nói, em muốn xin ý kiến anh." Người cố vấn sẽ chuẩn bị tâm thế, và bạn đã đi được nửa đường.
- Viết ra ba bốn câu đầu tiên bạn định nói. Câu đầu là phần khó nhất; có sẵn trong đầu thì dễ bắt đầu hơn.
- Chọn chỗ gặp yên tĩnh, ít người quen. Một quán đông đồng nghiệp không phải nơi kể chuyện xung đột với sếp.
- Kể sự việc trước, cảm xúc sau. Sự việc giúp bạn bình tĩnh, cảm xúc giúp người nghe hiểu mức độ.
- Kết thúc bằng một câu hỏi rõ ràng, để buổi gặp có hướng chứ không dừng ở việc trút ra.
Ví dụ giả định: chị Uyên, dược sĩ ở một nhà thuốc tại Vĩnh Long, mất hai tuần chần chừ trước khi kể với người cố vấn rằng mình đang nghĩ tới chuyện bỏ nghề. Khi cuối cùng nhắn trước "buổi tới em có chuyện khó", chị thấy nhẹ hẳn, và buổi gặp đó kéo dài hơn mọi lần vì người cố vấn kể lại chính lần suýt bỏ nghề của bà hai mươi năm trước.
Câu hỏi thường gặp
Quen người cố vấn bao lâu thì nên kể chuyện khó?
Không có mốc cố định. Dấu hiệu nên chờ là bạn thấy họ giữ kín những gì bạn kể trước đó, họ hỏi lại để hiểu chứ không vội phán, và bạn thấy thoải mái sau các buổi gặp. Thường sau ba bốn buổi, nhiều người bắt đầu kể được chuyện thật.
Hỏi người cố vấn về lương của họ có được không?
Thường không nên hỏi thẳng, nhất là với người lớn tuổi, vì dễ gây ngại. Hỏi về cách nhìn sẽ có ích hơn: những yếu tố quyết định thu nhập ở vị trí của bạn, cách tìm hiểu mặt bằng chung, nên đàm phán điều gì ngoài lương. Nếu họ tự chia sẻ con số, coi đó là thông tin riêng và không kể lại.
Người cố vấn quen sếp của mình thì có nên kể chuyện xung đột không?
Cẩn trọng hơn. Bạn vẫn hỏi được về cách xử lý, nhưng kể ở mức khái quát, không nêu tên, và nói rõ bạn mong chuyện này giữ giữa hai người. Nếu thấy không yên tâm, mang chuyện này tới một người cố vấn khác không có quan hệ với công ty bạn.
Kể chuyện nghỉ việc với người cố vấn trong công ty có an toàn không?
Rủi ro cao hơn so với người cố vấn ngoài công ty, vì họ có thể bị đặt vào thế khó hoặc vô tình để lộ. Với ý định nghỉ việc, nên hỏi người cố vấn bên ngoài. Với người trong công ty, có thể hỏi những câu chung hơn như con đường phát triển ở đây ra sao.
Người cố vấn khuyên ở lại trong khi mình đã quyết đi thì sao?
Nghe kỹ lý do của họ, vì có khi họ thấy rủi ro bạn bỏ sót. Nếu sau khi cân nhắc vẫn quyết đi, bạn cứ nói rõ với họ và cảm ơn góp ý. Người cố vấn tốt tôn trọng quyết định của bạn và có khi còn giúp bạn chuẩn bị cho chặng mới.
Có nên khóc hay để lộ cảm xúc khi kể chuyện khó không?
Cảm xúc là chuyện bình thường khi kể thất bại hay xung đột, và người cố vấn tử tế sẽ hiểu. Bạn có thể xin vài phút để bình tĩnh rồi tiếp tục. Nếu cảm xúc nặng nề kéo dài nhiều tuần, đó là dấu hiệu nên tìm thêm sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý.
