Kèm cặp trong xưởng sản xuất khác hẳn văn phòng: không có phòng họp yên tĩnh, không có giờ rảnh, máy chạy theo nhịp đơn hàng, nên việc kèm phải nằm ngay trong ca và được tính vào sản lượng. Xưởng nào tổ chức được việc này thì thợ trẻ lên tay nhanh, ít tai nạn, ít bỏ việc; xưởng nào để kèm cặp tuỳ lòng tốt của từng người thì kết quả tuỳ may rủi.
Bài này dành cho chủ xưởng, quản đốc, tổ trưởng muốn tổ chức việc kèm cặp có chủ đích. Phần quy trình đón công nhân mới ngày đầu, giấy tờ, an toàn cơ bản là việc của bộ phận nhân sự và có ở các trang về nhân sự; ở đây bàn chuyện thợ lâu năm kèm thợ trẻ trong nhiều tháng, phần tay nghề và nếp nghề.
Kèm cặp ở xưởng khác văn phòng ở đâu
Ở văn phòng, buổi cố vấn thường là một giờ cà phê mỗi tháng, hai người ngồi nói chuyện. Ở xưởng, phần lớn việc kèm diễn ra bên máy, trong lúc làm, bằng tay và mắt nhiều hơn bằng lời. Thợ trẻ học bằng cách nhìn thợ lâu năm làm, làm thử, bị chỉnh, làm lại. Một câu "nghe tiếng máy thế này là dao sắp mòn" trong lúc đứng cạnh nhau có giá trị hơn một giờ giảng ở phòng họp.
Vì vậy chương trình kèm cặp ở xưởng không thể sao chép mô hình văn phòng. Nó phải trả lời những câu hỏi rất thực tế: thợ lâu năm vừa kèm vừa làm thì sản lượng của họ bị ảnh hưởng ra sao, ai bù; thợ trẻ làm hỏng hàng trong lúc học thì ai chịu; thợ kèm chịu trách nhiệm gì nếu thợ trẻ gặp tai nạn.
Bên cạnh phần tay nghề, xưởng còn có phần nếp nghề: giữ vệ sinh chỗ làm, giao ca rõ ràng, báo ngay khi thấy bất thường, không tự ý tháo thiết bị an toàn để làm cho nhanh. Phần này thợ trẻ học từ người kèm nhiều hơn từ nội quy dán tường. Người kèm có nếp tốt thì thợ trẻ có nếp tốt.
Chọn thợ kèm
Tay nghề vững, nhưng không nhất thiết giỏi nhất. Thợ giỏi nhất xưởng thường là người đang giữ khâu khó nhất, khó rời tay. Một thợ tay nghề vững, kiên nhẫn, chịu giải thích thường kèm tốt hơn.
Nếp an toàn tốt. Thợ kèm là hình mẫu. Nếu họ hay bỏ kính bảo hộ, hay thò tay vào máy đang chạy, thợ trẻ sẽ học theo. Không giao việc kèm cho người có nếp an toàn kém, dù tay nghề cao.
Chịu được người học chậm. Hỏi tổ trưởng: người này khi thấy thợ mới làm sai thì phản ứng thế nào? Người hay quát mắng làm thợ trẻ sợ hỏi, và người không dám hỏi là người dễ gặp tai nạn.
Muốn kèm. Hỏi ý, không chỉ định. Người bị ép kèm thường chỉ cho thợ trẻ làm việc vặt.
Một thợ kèm một, tối đa hai người. Kèm ba bốn người cùng lúc ở xưởng là không theo sát được, nhất là ở các khâu có máy nguy hiểm.
Cùng ca với thợ trẻ. Nghe hiển nhiên nhưng hay bị bỏ qua khi xưởng xoay ca. Thợ kèm và thợ trẻ lệch ca thì việc kèm chỉ còn trên giấy. Khi xếp lịch ca, quản đốc nên giữ hai người cùng ca ít nhất trong vài tháng đầu.
Các cách xếp thời gian kèm trong xưởng
Không có cách nào hợp mọi xưởng. Bảng dưới so các cách hay dùng để quản đốc chọn theo loại máy, nhịp đơn hàng và số thợ.
| Cách xếp | Làm thế nào | Hợp với | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Đứng chung máy | Thợ trẻ làm cạnh thợ kèm cả ca trong vài tuần đầu | Khâu cần tay nghề cao, máy phức tạp | Sản lượng của máy giảm, cần tính trước |
| Kèm theo việc | Thợ trẻ làm việc riêng, thợ kèm kiểm và chỉnh vài lần mỗi ca | Khâu đơn giản hơn, thợ trẻ đã qua giai đoạn đầu | Thợ kèm dễ quên kiểm khi bận |
| Trao đổi cuối ca | Mười lăm hai mươi phút cuối ca, hai người nói lại việc trong ca | Mọi xưởng, nên kết hợp với các cách khác | Phải tính vào giờ làm, không kéo dài sau ca |
| Xoay vòng khâu | Thợ trẻ qua nhiều khâu, mỗi khâu một thợ kèm | Xưởng muốn thợ đa năng | Thợ trẻ có thể thấy rời rạc nếu không có một người kèm chính |
Nhiều xưởng kết hợp: đứng chung máy vài tuần đầu, chuyển sang kèm theo việc, giữ trao đổi cuối ca suốt thời gian kèm. Quan trọng là quản đốc biết rõ đang dùng cách nào và lên kế hoạch sản lượng tương ứng, thay vì để mỗi tổ tự xoay.
An toàn trước tay nghề
Ở xưởng, kèm cặp sai cách có thể gây tai nạn. Theo nguyên tắc của Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015, người sử dụng lao động có trách nhiệm huấn luyện an toàn cho người lao động trước khi giao việc; chi tiết bạn nên tra văn bản hiện hành. Trong kèm cặp, vài điều nên thành luật cứng:
- Thợ trẻ chưa được huấn luyện an toàn cho loại máy nào thì không đứng vận hành máy đó, dù có thợ kèm bên cạnh.
- Thợ kèm không giao cho thợ trẻ những việc chính họ cũng không được phép làm theo quy trình, như tháo che chắn khi máy chạy.
- Việc có rủi ro cao như làm việc trên cao, với điện, với hoá chất chỉ giao khi thợ trẻ đã đủ điều kiện theo quy định của xưởng và pháp luật.
- Thợ trẻ được khuyến khích dừng lại và hỏi bất cứ lúc nào thấy không chắc, và không bị chê vì hỏi.
- Mọi sự cố suýt xảy ra trong lúc kèm đều được báo cho tổ trưởng để rút kinh nghiệm, không giấu để tránh bị phạt.
Thợ kèm cần được nói rõ phạm vi trách nhiệm của họ: hướng dẫn và giám sát trong phạm vi được giao, nhưng trách nhiệm tổ chức an toàn vẫn thuộc về xưởng. Họ cũng cần biết phải báo ai khi thấy thợ trẻ chưa sẵn sàng cho một việc.
Tính công cho người kèm
Ở nhiều xưởng trả lương theo sản phẩm, kèm cặp là một thiệt thòi thầm lặng: thợ kèm làm chậm đi vì phải chỉ, kiểm, sửa hàng cho người mới, và lương tháng đó thấp hơn. Không ai nói ra, nhưng lần sau họ sẽ tìm cách né việc kèm. Đây là lý do phổ biến nhất khiến kèm cặp trong xưởng không bền.
Xưởng cần chọn một cách bù cho rõ ràng từ đầu. Có thể tính một khoản phụ cấp kèm cặp trong thời gian kèm, có thể điều chỉnh định mức sản lượng cho máy đang có người học, có thể tính hàng hỏng trong lúc học vào chi phí đào tạo của xưởng thay vì trừ vào lương ai. Mức cụ thể tuỳ xưởng; điều quan trọng là thợ kèm không bị thiệt.
Thời gian trao đổi cuối ca nên tính là giờ làm. Nếu buổi kèm buộc phải diễn ra ngoài giờ, cần theo quy định về làm thêm giờ của Bộ luật Lao động 2019 và văn bản hướng dẫn hiện hành, có sự đồng ý của người lao động. Đừng biến kèm cặp thành việc làm không công sau ca.
Ngoài tiền, ghi nhận công khai cũng có tác dụng: nhắc tên thợ kèm khi thợ trẻ lên tay, ưu tiên thợ kèm giỏi khi xét nâng bậc. Nhiều thợ lâu năm coi việc có học trò lên tay là niềm tự hào nghề, nếu xưởng cho họ dịp được tự hào.
Vai của tổ trưởng và quản đốc trong việc kèm
Thợ kèm làm phần tay nghề, nhưng chương trình kèm cặp trong xưởng chỉ chạy được khi tổ trưởng và quản đốc giữ phần tổ chức. Một nhịp gợi ý:
- Trước khi thợ trẻ vào tổ, tổ trưởng cùng thợ kèm viết một lộ trình ngắn: tuần nào học khâu nào, khi nào được tự đứng máy nào, ai xác nhận thợ trẻ đã đủ tay.
- Quản đốc điều chỉnh định mức sản lượng cho máy có người học trong thời gian kèm, để tổ không bị áp lực phải bỏ qua việc kèm khi có đơn gấp.
- Mỗi tuần, tổ trưởng hỏi riêng thợ kèm và thợ trẻ vài câu: tuần này học được gì, có gì vướng, có sự cố nào suýt xảy ra không.
- Mỗi tháng, quản đốc xem lại cùng các tổ trưởng: thợ trẻ nào đang đi đúng lộ trình, ai chậm, vì sao, có cần đổi thợ kèm không.
- Khi thợ trẻ đã tự đứng máy được, tổ chức một lần xác nhận rõ ràng và ghi nhận công thợ kèm trước tổ.
Nhịp này không tốn nhiều thời gian nhưng giữ cho việc kèm không bị bỏ rơi khi xưởng vào mùa cao điểm, lúc mà ai cũng có lý do để tạm gác chuyện dạy người mới.
Va chạm thường gặp giữa thợ lâu năm và thợ trẻ
Thợ lâu năm hay than thợ trẻ thiếu kiên nhẫn, muốn làm ngay việc khó, dùng điện thoại trong giờ. Thợ trẻ hay than thợ lâu năm giữ nghề, chỉ nửa vời, quát khi mình làm sai. Cả hai lời than đều có phần đúng ở một số người, và cả hai đều làm việc kèm trục trặc.
Tổ trưởng có thể gỡ bằng vài việc nhỏ. Nói rõ với thợ trẻ lộ trình học: tuần nào làm gì, khi nào được đứng máy nào, để họ thấy tiến độ và bớt nôn nóng. Nói rõ với thợ kèm rằng họ được ghi nhận khi truyền nghề, không bị thiệt khi có người lên tay, để họ bớt giữ. Và khi có va chạm, nói chuyện riêng với từng người trước khi nói chung.
Ví dụ giả định: ở một xưởng cơ khí tại Hải Phòng, anh Tuấn, thợ tiện hai mươi năm, kèm một thợ trẻ mới học nghề xong. Tháng đầu hai người không nói chuyện ngoài việc. Tổ trưởng xếp mười lăm phút cuối ca cho hai người nói lại ca làm. Dần dần anh Tuấn kể những mẹo anh chưa từng nói ra, còn thợ trẻ chỉ anh cách tra bản vẽ trên máy tính bảng của xưởng. Sáu tháng sau thợ trẻ tự đứng được một máy, và anh Tuấn được giao kèm thêm người thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Kèm cặp trong xưởng nên kéo dài bao lâu?
Tuỳ khâu và độ phức tạp của máy, thường từ vài tuần với khâu đơn giản tới vài tháng hoặc lâu hơn với khâu cần tay nghề cao. Nên có lộ trình rõ ràng để thợ trẻ biết khi nào được tự đứng máy nào.
Thợ kèm có chịu trách nhiệm khi thợ trẻ bị tai nạn không?
Trách nhiệm tổ chức huấn luyện và bảo đảm an toàn thuộc về người sử dụng lao động theo pháp luật về an toàn lao động. Thợ kèm có trách nhiệm hướng dẫn, giám sát trong phạm vi được giao. Xưởng nên nói rõ phạm vi này và tra văn bản hiện hành khi cần.
Thợ kèm bị giảm lương sản phẩm thì bù thế nào?
Có thể trả phụ cấp kèm cặp, điều chỉnh định mức cho máy có người học, hoặc tính hàng hỏng trong lúc học vào chi phí đào tạo. Mức cụ thể tuỳ xưởng, quan trọng là chốt từ đầu để thợ kèm không bị thiệt.
Thợ lâu năm giữ nghề, không chịu chỉ hết thì làm sao?
Thường họ giữ vì sợ mất vị trí hoặc không được ghi nhận. Ghi nhận công sức truyền nghề, ưu tiên khi xét nâng bậc, nói rõ rằng có học trò lên tay là thành tích của họ thường giúp họ mở lòng hơn.
Có nên để thợ trẻ xoay vòng nhiều khâu ngay từ đầu?
Thường nên vững một khâu trước rồi mới xoay, để có một người kèm chính và một chỗ đứng chắc. Xoay vòng quá sớm làm thợ trẻ thấy rời rạc và khó gắn bó với người kèm nào.
Tổ trưởng có nên tự kèm thợ mới không?
Có thể với tổ nhỏ, nhưng tổ trưởng thường bận điều phối cả tổ. Giao cho một thợ vững tay kèm chính, tổ trưởng theo dõi và giải quyết vướng mắc, thường hiệu quả hơn.
