Biên tập viên lâu năm thường dặn phóng viên mới mấy điều trước cả kỹ năng viết: kiểm chứng trước khi viết, một nguồn chưa đủ; nghe đủ các bên, nhất là bên bị nêu tên; trích đúng lời nhân vật; kiểm lại từng tên riêng và con số; giữ kín nguồn tin đã hứa giữ kín; và khi sai thì đính chính, không im lặng. Viết hay là thứ học dần được; mất uy tín vì một bài sai thì rất khó lấy lại.
Bài này tổng hợp kinh nghiệm phổ biến của nghề báo và nghề biên tập: năm đầu dễ vấp gì, thói quen nghề nên giữ, làm việc với nhân vật và nguồn tin, đạo đức nghề, an toàn khi tác nghiệp, và cách biên tập viên lâu năm kèm phóng viên mới. Bài không bàn chuyện thăng tiến trong toà soạn.
Năm đầu làm báo, phóng viên mới hay vấp ở đâu
Vấp phổ biến nhất là tin vào một nguồn duy nhất. Một người kể chuyện rất thuyết phục, có vẻ là người trong cuộc, và phóng viên mới viết theo lời kể đó. Khi bài đăng, phía bên kia lên tiếng với giấy tờ ngược lại, và toà soạn phải gỡ bài hoặc đính chính. Biên tập viên lâu năm luôn hỏi lại phóng viên mới: ngoài người này, ai khác xác nhận điều này?
Vấp thứ hai là sai những chi tiết tưởng nhỏ: viết sai tên người, sai chức danh, sai địa danh sau khi đã sáp nhập, sai một con số trong báo cáo. Người đọc có thể bỏ qua một câu văn vụng, nhưng nhân vật thì không bỏ qua việc tên mình bị viết sai, và một con số sai có thể làm cả bài mất giá trị.
Vấp thứ ba là để cảm xúc dẫn bài. Gặp một câu chuyện thương tâm hay một vụ việc gây phẫn nộ, phóng viên mới dễ viết như người trong cuộc, chọn từ nặng, kết luận trước khi đủ thông tin. Biên tập viên thường phải gọt bớt tính từ và thêm vào những câu hỏi còn chưa có lời đáp.
Cuối cùng là chạy theo tốc độ. Muốn đưa tin trước, phóng viên mới gửi bài khi chưa kịp gọi cho bên còn lại. Kinh nghiệm chung của người lâu năm là chậm hơn vài giờ mà đúng vẫn tốt hơn nhanh mà sai.
Thói quen kiểm chứng người làm báo lâu năm không bao giờ bỏ
Kiểm chứng là xương sống của nghề báo. Những thói quen dưới đây được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác ở hầu hết toà soạn:
- Hai nguồn độc lập cho thông tin quan trọng. Độc lập nghĩa là hai người không cùng nghe kể từ một người thứ ba, hoặc một người và một văn bản gốc.
- Tìm văn bản gốc thay vì lời kể về văn bản. Quyết định, báo cáo, bản án, hợp đồng: đọc tận nơi, không dựa vào việc ai đó nói văn bản viết gì.
- Kiểm từng tên riêng, chức danh, địa danh, con số. Hỏi lại nhân vật cách viết tên, đối chiếu chức danh với nguồn chính thức, dùng tên đơn vị hành chính hiện hành.
- Ghi chép và ghi âm phỏng vấn, có xin phép. Lưu lại để đối chiếu khi viết và khi có thắc mắc sau khi đăng.
- Cẩn trọng với ảnh và video lan truyền. Tìm nguồn gốc, thời gian, địa điểm chụp; nhiều hình ảnh cũ được đăng lại như sự việc mới.
- Đọc lại bài một lần chỉ để kiểm sự thật. Tách riêng lần đọc kiểm sự thật khỏi lần đọc sửa câu chữ, vì khi đọc để sửa văn, mắt thường lướt qua lỗi thông tin.
Những thói quen này làm phóng viên mới chậm hơn trong vài tháng đầu. Nhưng biên tập viên lâu năm sẽ tin giao những đề tài khó cho người kiểm chứng kỹ hơn là người viết nhanh.
Làm việc với nhân vật và nguồn tin
Nói rõ mình là ai và viết cho đâu. Phóng viên giới thiệu đúng danh tính, cơ quan báo chí và mục đích cuộc trò chuyện. Nhân vật có quyền biết lời mình sẽ được dùng thế nào.
Thống nhất từ đầu điều gì được nêu tên, điều gì không. Nếu nhân vật chỉ đồng ý cung cấp thông tin nền mà không nêu tên, hãy ghi lại thoả thuận đó và tôn trọng nó tuyệt đối.
Trích đúng lời, đúng ngữ cảnh. Có thể lược bớt cho gọn nhưng không được đổi nghĩa. Cắt một câu ra khỏi ngữ cảnh để nó nói điều khác là một dạng sai sự thật.
Cho bên bị nêu tên cơ hội phản hồi. Gọi, nhắn, gửi câu hỏi bằng văn bản và cho thời gian hợp lý để trả lời. Nếu họ từ chối, ghi rõ trong bài là đã liên hệ.
Bảo vệ nguồn tin đã hứa giữ kín. Luật Báo chí 2016 có quy định về quyền và nghĩa vụ không tiết lộ danh tính người cung cấp thông tin, kèm những trường hợp ngoại lệ do luật định. Phóng viên mới cần hiểu nguyên tắc này và trao đổi với biên tập viên trước khi hứa với nguồn tin.
Đạo đức nghề báo: tình huống quen thuộc và cách xử lý
Đạo đức nghề báo thường bị thử thách trong những tình huống rất đời thường. Bảng dưới gom những tình huống biên tập viên hay kể lại cho người mới.
| Tình huống | Cám dỗ | Cách người lâu năm xử lý |
|---|---|---|
| Đơn vị được viết bài gửi phong bì sau buổi họp báo | Nhận vì thấy ai cũng nhận | Từ chối, báo toà soạn theo quy định nội bộ |
| Nhân vật là trẻ em, nạn nhân bạo lực | Đăng ảnh rõ mặt cho bài sinh động | Che danh tính, không nêu chi tiết làm lộ người, cân nhắc lợi ích của nhân vật trước |
| Bài đã đăng có sai sót | Lặng lẽ sửa, không ai biết | Đính chính công khai theo quy định, ghi rõ đã sửa gì |
| Người quen nhờ viết bài tốt về doanh nghiệp | Viết như tin tức | Từ chối hoặc chuyển bộ phận phù hợp, không trộn quảng cáo vào tin |
| Tiêu đề đúng nhưng nhạt | Sửa cho giật gân hơn nội dung | Giữ tiêu đề phản ánh đúng bài, tìm góc hấp dẫn thật trong nội dung |
Biên tập viên lâu năm thường nói rằng uy tín của một tờ báo được xây trong nhiều năm, nhưng có thể mất chỉ vì một bài. Phóng viên mới nên coi mỗi bài mình ký tên là một phần của uy tín đó.
An toàn khi tác nghiệp: điều người mới hay coi nhẹ
Phóng viên mới thường hăng hái lao vào hiện trường mà quên rằng mình cũng có thể gặp nguy hiểm. Đưa tin bão lũ, sạt lở, cháy nổ, đám đông xô xát hay điều tra những vụ việc nhạy cảm đều có rủi ro thật. Người lâu năm dặn: không có bức ảnh hay đoạn phim nào đáng để đổi lấy an toàn của bản thân hay của người khác.
Những thói quen thường được truyền lại: báo toà soạn mình đi đâu, khi nào dự kiến về; mang theo giấy tờ tác nghiệp; nghe theo hướng dẫn của lực lượng chức năng ở hiện trường thiên tai, tai nạn; không vào khu vực đã có cảnh báo nguy hiểm; giữ điện thoại có pin và một kênh liên lạc dự phòng.
Với đề tài điều tra, an toàn còn là an toàn thông tin: bảo vệ tài liệu, ghi âm, danh sách nguồn tin; cẩn thận khi dùng điện thoại, máy tính chung. Phóng viên mới nên trao đổi với biên tập viên trước khi gặp riêng những người có thể gây nguy hiểm, và không bao giờ đi một mình nếu toà soạn đánh giá rủi ro cao.
Cuối cùng là an toàn tinh thần. Chứng kiến thảm hoạ, nghe kể chuyện đau lòng nhiều lần có thể để lại ảnh hưởng. Nói chuyện với đồng nghiệp, biên tập viên, và tìm chuyên gia tâm lý khi cần là việc bình thường của người làm nghề.
Viết gọn và chịu cho biên tập viên cắt bài
Phóng viên mới thường viết dài vì tiếc thông tin đã thu thập được. Mỗi câu trích, mỗi chi tiết đều tốn công, nên bỏ đi thấy phí. Biên tập viên lâu năm hiểu điều đó, nhưng họ đọc bài từ phía người đọc: người đọc cần gì ở bài này, đoạn nào làm họ dừng lại, đoạn nào làm họ bỏ đi.
Kinh nghiệm phổ biến là đưa điều quan trọng nhất lên đầu bài, mỗi đoạn một ý, câu ngắn khi kể sự việc. Từ ngữ chuyên môn của nhân vật cần được giải thích bằng lời thường. Con số nên được đặt vào bối cảnh để người đọc hiểu nó lớn hay nhỏ.
Một mẹo nhiều người làm báo lâu năm dùng là trước khi viết, tự tóm bài trong hai câu như kể cho một người bạn. Nếu không tóm được, nghĩa là mình chưa rõ bài muốn nói gì, và viết dài lúc đó chỉ làm người đọc lạc theo.
Còn khi bị cắt bài, phóng viên mới nên hỏi vì sao thay vì tự ái. Biên tập viên tốt sẽ giải thích đoạn nào thừa, câu nào chưa đủ chứng cứ, tiêu đề nào chưa đúng nội dung. Mỗi lần được giải thích như vậy là một bài học mà không lớp học nào dạy được nhanh bằng.
Biên tập viên lâu năm kèm phóng viên mới thế nào
Ở toà soạn, việc kèm phóng viên mới diễn ra chủ yếu qua từng bài viết. Cách làm nhiều biên tập viên lâu năm áp dụng:
- Giao đề tài vừa sức, nói rõ góc tiếp cận và những câu hỏi bài phải trả lời được.
- Trước khi phóng viên đi, cùng liệt kê nguồn cần gặp và tài liệu cần tìm.
- Khi nhận bài, sửa cùng phóng viên ít nhất trong những tháng đầu, giải thích từng thay đổi lớn.
- Hỏi lại nguồn của mọi thông tin quan trọng, để phóng viên quen với câu hỏi "ai xác nhận điều này".
- Kể những lần mình hoặc toà soạn từng sai và đã xử lý ra sao.
- Khi phóng viên mới mắc lỗi, xử lý lỗi trước, rút kinh nghiệm sau, và bảo vệ họ trước áp lực bên ngoài nếu họ đã làm đúng quy trình.
Phóng viên được kèm theo cách này thường hình thành thói quen nghề vững từ sớm, và sau này lại trở thành những biên tập viên kèm người khác theo đúng tinh thần đó.
Câu hỏi thường gặp
Phóng viên mới cần kiểm chứng thông tin đến mức nào?
Thông tin quan trọng nên có ít nhất hai nguồn độc lập hoặc một nguồn kèm văn bản gốc. Tên riêng, chức danh, địa danh và con số đều phải kiểm lại. Khi chưa xác minh được, nói rõ trong bài là chưa xác minh hoặc chưa đăng.
Có cần cho người bị nêu tên trong bài phản hồi không?
Có. Cho bên bị nêu tên cơ hội trả lời trong thời gian hợp lý là chuẩn mực nghề nghiệp cơ bản. Nếu họ từ chối hoặc không trả lời, bài nên ghi rõ toà soạn đã liên hệ, để người đọc biết bài đã nghe các bên.
Bài đã đăng bị sai thì phóng viên nên làm gì?
Báo ngay biên tập viên, cung cấp thông tin đúng và nguồn xác minh. Toà soạn đính chính theo quy định, ghi rõ đã sửa điều gì. Lặng lẽ sửa mà không thông báo làm mất lòng tin hơn chính lỗi ban đầu.
Nguồn tin muốn giấu tên thì phóng viên có được hứa không?
Nên trao đổi với biên tập viên trước khi hứa, vì giữ kín danh tính nguồn tin là trách nhiệm của cả toà soạn. Khi đã hứa thì phải giữ, trong phạm vi Luật Báo chí 2016 cho phép, và kiểm chứng thông tin của nguồn ẩn danh kỹ hơn bình thường.
Làm sao để viết bài gọn mà không mất thông tin?
Đưa điều quan trọng nhất lên đầu, mỗi đoạn một ý, chỉ giữ chi tiết giúp người đọc hiểu vấn đề. Đọc lại từ phía người đọc và hỏi đoạn này có cần không. Phần thông tin bị cắt có thể dùng cho bài sau.
Đi đưa tin thiên tai thì phóng viên mới cần chú ý gì?
Báo toà soạn lịch trình, mang giấy tờ tác nghiệp, nghe theo hướng dẫn của lực lượng chức năng, không vào khu vực đã cảnh báo nguy hiểm và giữ kênh liên lạc dự phòng. An toàn của bản thân và người dân luôn đặt trước bức ảnh.
