Làm bán thời gian ở nghề cũ sau tuổi 60 có nhiều kiểu hơn người ta thường nghĩ: vài buổi mỗi tuần, theo mùa cao điểm, theo dự án, trực thay khi cần, hay nhận việc về làm tại nhà. Kiểu nào hợp với bạn phụ thuộc vào đặc thù nghề, sức khoẻ, nhịp sinh hoạt gia đình và mức độ bạn muốn gắn bó.
Bài này không bàn chuyện tìm việc qua kênh nào. Bài giả định bạn đã có một nơi quen, một chỗ làm cũ hoặc một chủ cơ sở trong nghề sẵn lòng nhận, và giúp bạn chọn kiểu sắp xếp phù hợp, chuẩn bị cho nhịp làm mới, và thoả thuận những điều thường gây vướng về sau.
Năm kiểu sắp xếp thường gặp
Mỗi kiểu có ưu điểm và điểm cần lưu ý riêng. Bạn có thể kết hợp hai kiểu, ví dụ làm cố định hai buổi mỗi tuần và nhận thêm khi vào mùa.
| Kiểu sắp xếp | Cách vận hành | Hợp với nghề | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Vài buổi cố định mỗi tuần | Ngày và giờ cố định, ví dụ sáng thứ hai, tư, sáu | Kế toán, may đo, sửa chữa, bán hàng tại cửa hàng | Dễ bị kéo thêm giờ nếu không giữ ranh giới |
| Theo mùa cao điểm | Làm dày vào mùa bận, nghỉ dài lúc vắng việc | Nông nghiệp, quyết toán cuối năm, hàng Tết, du lịch | Mùa bận thường rất nặng, cần lượng sức |
| Theo dự án | Nhận một việc có đầu có cuối, xong là nghỉ | Xây dựng, thiết kế, lắp đặt, kiểm tra kỹ thuật | Cần thoả thuận rõ phạm vi và thời hạn |
| Trực thay, gọi khi cần | Đỡ việc khi người chính nghỉ phép, ốm, đột xuất | Bếp, cửa hàng, phòng khám, xưởng nhỏ | Thu nhập không đều, khó lên kế hoạch gia đình |
| Nhận việc về nhà | Làm tại nhà, giao nộp theo hẹn | Biên tập, dịch thuật, kế toán dịch vụ, may, thủ công | Dễ làm khuya, thiếu giao tiếp với đồng nghiệp |
Không có kiểu nào tốt nhất cho mọi người. Một thợ may ngoài sáu mươi có thể thích hai buổi cố định ở tiệm quen vì được trò chuyện, gặp khách. Một kế toán về hưu lại thích nhận việc theo mùa quyết toán để những tháng còn lại đi chơi, chăm cháu. Điều quan trọng là bạn chọn kiểu vì hợp, không phải vì chỉ nghĩ ra được kiểu đó.
Chọn kiểu hợp với sức và với nhà
Nghĩ về nhịp sức của mình trong tuần. Nhiều người ngoài sáu mươi thấy buổi sáng làm việc minh mẫn nhất, chiều dễ mệt. Có người cần một ngày nghỉ xen giữa hai ngày làm. Quan sát nhịp của chính mình trong vài tuần trước khi đề xuất lịch.
Tính đến việc nhà đang có. Đưa đón cháu, chăm vợ hoặc chồng, lịch khám định kỳ, việc họ hàng. Một lịch làm việc không tính đến những việc này sẽ sớm vỡ, và người chịu thiệt thường là chính bạn.
Xem quãng đường đi làm. Đi xe máy đường xa giờ cao điểm mệt hơn nhiều so với mười năm trước. Một chỗ làm gần nhà, hay một lịch tránh giờ đông, có thể quyết định bạn làm được bao lâu.
Xác định mức thu nhập bạn cần hay chỉ muốn. Nếu thu nhập này là cần thiết cho chi tiêu gia đình, kiểu cố định đáng tin hơn kiểu gọi khi cần. Nếu chủ yếu để giữ nghề và vui, bạn có thể chọn kiểu linh hoạt hơn.
Hỏi mình muốn gắn bó đến đâu. Làm cố định nghĩa là đồng nghiệp trông đợi bạn mỗi tuần. Làm theo dự án thì tự do hơn nhưng ít cảm giác thuộc về một tập thể. Không có đúng sai, chỉ có điều bạn thật sự muốn.
Điều cần thoả thuận rõ từ đầu
Làm bán thời gian với chỗ quen thường dựa nhiều vào tình cảm, nên người ta ngại nói rõ. Nhưng chính những chỗ không nói rõ hay gây mất lòng nhau về sau.
- Ngày giờ và giới hạn: làm những buổi nào, mấy giờ về, có nhận làm thêm không, nếu có thì báo trước bao lâu.
- Phạm vi việc: bạn làm những việc gì, không làm những việc gì. Một người được mời về đứng quầy không nên bị kéo sang khuân hàng.
- Cách trả công: theo giờ, theo buổi, theo sản phẩm hay theo dự án, trả vào ngày nào, có trả khi bạn nghỉ ốm hay không.
- Hình thức thoả thuận: hợp đồng lao động không trọn thời gian, hợp đồng dịch vụ hay thoả thuận miệng. Mỗi hình thức kéo theo quyền lợi và nghĩa vụ khác nhau về bảo hiểm, thuế thu nhập cá nhân.
- An toàn lao động: với nghề có máy móc, hoá chất, làm trên cao, cần thống nhất những việc bạn không làm nữa và trang bị bảo hộ đầy đủ.
- Báo nghỉ và dừng: báo trước bao lâu khi muốn nghỉ một thời gian hoặc dừng hẳn, và bên kia cũng vậy.
Theo Bộ luật Lao động 2019, người lao động cao tuổi có thể thoả thuận làm việc không trọn thời gian, và hợp đồng lao động có thể được giao kết bằng văn bản, trong một số trường hợp bằng lời nói. Bộ luật Dân sự 2015 điều chỉnh hợp đồng dịch vụ nếu bạn làm theo kiểu nhận việc, giao kết quả. Ranh giới giữa hai loại này có ý nghĩa với quyền lợi của bạn, nên với những thoả thuận dài hơi, hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn.
Quay lại chỗ cũ với vai mới
Trở về làm bán thời gian ở chính nơi mình từng giữ vị trí quan trọng là một trải nghiệm đặc biệt. Bạn quen từng góc xưởng, từng khách hàng, nhưng giờ có người khác quản lý, có quy trình mới, và bạn không còn là người quyết định. Sự tự nhiên của bạn có thể làm người quản lý mới thấy khó xử nếu bạn vô tình hành xử như thời còn giữ chức.
Một cách gọn gàng là nói chuyện riêng với người quản lý hiện tại ngay buổi đầu. Bạn hỏi họ muốn bạn góp ý theo cách nào, trước mặt nhóm hay riêng, và bạn nói rõ mình về để hỗ trợ, không để giành lại tiếng nói. Một câu nói rõ ràng ban đầu tránh được nhiều tình huống khó về sau.
Ví dụ giả định: bác Toàn, nguyên tổ trưởng tổ sửa chữa ở một xí nghiệp ở Hải Phòng, được mời về hỗ trợ ba buổi mỗi tuần. Buổi đầu bác gặp tổ trưởng mới, người từng là học trò của bác, và thống nhất rằng mọi góp ý về cách tổ chức tổ sẽ nói riêng với tổ trưởng, còn với thợ, bác chỉ hướng dẫn kỹ thuật. Nhờ vậy tổ trưởng trẻ vẫn giữ được uy tín, còn bác được việc mà không bị kẹt giữa hai vai.
Bắt đầu nhịp làm mới cho êm
Những tuần đầu quay lại làm sau một thời gian nghỉ thường mệt hơn dự kiến. Đi từng bước giúp bạn không bỏ cuộc giữa chừng.
- Đề nghị một tháng thử với lịch nhẹ hơn mức bạn định làm lâu dài.
- Ghi lại sau mỗi buổi làm: mệt ở mức nào, việc gì thấy quá sức, việc gì thấy vui.
- Cuối tháng thử, ngồi lại với chỗ làm để điều chỉnh lịch và phạm vi việc dựa trên ghi chép thật.
- Báo với gia đình về lịch đã chốt, để mọi người cùng sắp xếp việc nhà.
- Đặt một mốc xem lại sau sáu tháng, hỏi lại chính mình còn muốn làm tiếp với nhịp này không.
Đừng ngại thu hẹp lịch nếu thấy quá sức. Làm hai buổi bền bỉ suốt nhiều năm có giá trị hơn làm bốn buổi rồi kiệt sức sau ba tháng. Những người làm nghề lâu bền ở tuổi cao thường là người biết điều chỉnh sớm, không đợi đến khi cơ thể buộc phải dừng.
Làm theo mùa, theo dự án: giữ sức trong đợt cao điểm
Mùa bận không đổi, sức thì đã khác. Mùa quyết toán, mùa hàng Tết, mùa thu hoạch vẫn dồn dập như xưa, nhưng cơ thể ngoài sáu mươi cần thời gian hồi lâu hơn. Đừng nhận mức việc như thời còn bốn mươi chỉ vì đã quen.
Thoả thuận số giờ tối đa mỗi ngày. Đặt một giới hạn cứng, ví dụ không quá sáu tiếng mỗi ngày kể cả mùa bận, và nói rõ từ đầu. Khi chủ cơ sở biết trước giới hạn, họ sẽ tìm thêm người thay vì trông vào bạn.
Chừa ngày nghỉ sau đợt dồn. Kết thúc một dự án hay một mùa, hãy tự cho mình vài ngày nghỉ hẳn trước khi nhận việc tiếp. Đây là lúc cơ thể hồi phục, cũng là lúc nhìn lại xem đợt vừa rồi có quá sức không.
Phạm vi dự án phải có điểm dừng. Với việc theo dự án, ghi rõ đến bước nào là xong phần của bạn. Không có điểm dừng, dự án nhỏ dễ kéo thành việc không bao giờ hết, và bạn ngại từ chối vì nể người quen.
Giữ niềm vui trong nghề
Sau tuổi 60, lý do làm nghề thường dịch chuyển: ít hơn chuyện thăng tiến, nhiều hơn chuyện giữ nhịp sống, có bạn có việc, cảm thấy mình còn có ích. Bạn nên nhận ra lý do của mình và chọn công việc nuôi dưỡng được nó. Nếu bạn làm vì muốn gặp người, đừng nhận việc làm một mình tại nhà. Nếu bạn làm vì muốn yên tĩnh với tay nghề, đừng nhận đứng quầy đông khách.
Cũng nên chừa chỗ cho những thứ ngoài nghề. Làm bán thời gian là để có thời gian cho sức khoẻ, cho gia đình, cho những sở thích từng bị gác lại. Nếu công việc bán thời gian dần nuốt hết thời gian ấy, đó là lúc xem lại thoả thuận.
Một điều nhỏ nhưng có ích là giữ vài mối quan hệ nghề ngoài chỗ làm: bạn cũ trong nghề, hội nghề, nhóm thợ cùng thời. Họ là người hiểu niềm vui và nỗi mệt của nghề mà người nhà đôi khi không hình dung được. Một buổi cà phê với bạn nghề mỗi tháng có thể giữ cho bạn nhìn công việc bán thời gian bằng con mắt nhẹ nhàng hơn, và biết khi nào nên điều chỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Làm bán thời gian sau tuổi nghỉ hưu có cần hợp đồng không?
Nên có văn bản ghi rõ thoả thuận, kể cả khi làm cho người quen. Tuỳ cách làm, đó có thể là hợp đồng lao động không trọn thời gian hoặc hợp đồng dịch vụ. Văn bản giúp hai bên rõ ràng về giờ làm, cách trả công và khi muốn dừng.
Thu nhập làm bán thời gian có phải nộp thuế không?
Thu nhập từ tiền lương, tiền công có thể thuộc diện thuế thu nhập cá nhân tuỳ mức và cách khấu trừ. Cách tính khác nhau giữa hợp đồng lao động và hợp đồng dịch vụ. Hãy hỏi nơi trả công và tra văn bản hiện hành cho trường hợp của mình.
Nên làm bao nhiêu buổi mỗi tuần là vừa?
Không có con số chung. Hãy bắt đầu với mức nhẹ hơn dự kiến trong một tháng, theo dõi sức khoẻ và tâm trạng, rồi điều chỉnh. Nhiều người thấy hai đến ba buổi là vừa để giữ nghề mà vẫn có thời gian cho gia đình.
Chỗ làm cũ cứ nhờ làm thêm ngoài giờ thì từ chối thế nào?
Nhắc lại thoả thuận ban đầu một cách nhẹ nhàng, đề nghị phương án khác như hẹn hôm khác hoặc chỉ nhận phần việc nhỏ. Nếu nhu cầu làm thêm kéo dài, hai bên nên ngồi lại thoả thuận lại lịch và cách trả công cho rõ.
Có nên nhận làm cho nhiều nơi cùng lúc?
Có thể, nhất là khi làm theo dự án hoặc theo mùa. Nhưng cần tính tổng thời gian và sức lực, tránh lịch trùng nhau, và kiểm tra xem thoả thuận với nơi nào có hạn chế về việc làm cho đơn vị cạnh tranh hay không.