Sau tuổi 60, giá trị lớn nhất của người làm nghề lâu năm thường không nằm ở việc làm ra sản phẩm, mà ở khả năng nhìn ra sản phẩm đúng hay sai, làm ra sao cho chuẩn, và dạy người khác làm. Từ đó mở ra một nhóm việc riêng: dạy nghề, giám sát, nghiệm thu, thẩm tra, kiểm tra chất lượng. Đây là những việc mà kinh nghiệm thực tế là điều kiện cốt lõi, và người trẻ khó thay thế.
Bài này đi qua các nhóm việc đó, điều kiện thường gặp, cách đánh giá mình hợp với việc nào, và cách bắt đầu. Bài không bàn chuyện mở công ty tư vấn hay tính phí tư vấn chuyên nghiệp, đó là một hướng khác. Ở đây là những việc tận dụng trực tiếp con mắt và bàn tay nghề của bạn.
Các nhóm việc dựa trên kinh nghiệm nghề
Bảng dưới phác hoạ các nhóm việc phổ biến. Tên gọi và điều kiện cụ thể khác nhau theo ngành, hãy coi đây là điểm khởi đầu để tìm hiểu.
| Nhóm việc | Bạn làm gì | Hợp với người từng | Điều kiện thường gặp |
|---|---|---|---|
| Dạy nghề | Dạy thực hành ở cơ sở đào tạo nghề, lớp ngắn hạn, kèm học viên tại xưởng | Làm thợ giỏi, tổ trưởng, kỹ thuật viên lâu năm | Có thể cần nghiệp vụ sư phạm, chứng chỉ theo quy định giáo dục nghề nghiệp |
| Giám sát | Theo dõi thi công, sản xuất có đúng thiết kế, quy trình không | Làm kỹ sư, đội trưởng, quản đốc | Nhiều lĩnh vực đòi chứng chỉ hành nghề theo luật chuyên ngành |
| Nghiệm thu | Kiểm tra kết quả trước khi bàn giao, ký xác nhận phần việc | Làm chủ nhiệm, phụ trách kỹ thuật | Thường gắn với tư cách pháp lý của bên tham gia |
| Thẩm tra, xem xét hồ sơ | Đọc lại hồ sơ kỹ thuật, tài chính, chỉ ra chỗ sai, chỗ thiếu | Làm thiết kế, kế toán trưởng, kiểm soát | Tuỳ lĩnh vực, có khi cần điều kiện năng lực của tổ chức |
| Kiểm tra chất lượng | Kiểm hàng, kiểm sản phẩm theo tiêu chuẩn tại xưởng, kho, cửa hàng | Làm thợ cả, kiểm hàng, quản lý sản xuất | Thường do doanh nghiệp tự đặt yêu cầu |
Điểm chung của các nhóm việc này là đòi hỏi trách nhiệm cao: bạn ký xác nhận, bạn đánh giá, bạn dạy người khác cách làm đúng. Đó là lý do kinh nghiệm thật được coi trọng, và cũng là lý do bạn cần hiểu rõ trách nhiệm pháp lý của mình trước khi nhận việc.
Dạy nghề: trao lại tay nghề cho người học
Dạy nghề là hướng nhiều người kỳ cựu thấy ý nghĩa nhất. Bạn có thể dạy thực hành ở trường, trung tâm đào tạo nghề, các lớp ngắn hạn do hội nghề hay doanh nghiệp tổ chức, hoặc nhận kèm học viên ngay tại xưởng, tiệm. Người học cần thứ mà giáo trình khó trao: cách cầm dụng cụ, cách nghe tiếng máy, cách nhận ra một mối hàn yếu bằng mắt.
Dạy giỏi không tự đến từ làm giỏi. Người thợ cả ba mươi năm có thể làm nhanh đến mức không nhận ra mình đang làm những bước gì. Khi chuyển sang dạy, bạn cần chậm lại, chia việc thành bước, giải thích vì sao, và chịu được việc người học làm sai nhiều lần. Một khoá nghiệp vụ sư phạm, nếu cơ sở đào tạo yêu cầu, thường giúp ích ngay cả với người đã quen kèm thợ trẻ.
Với cơ sở giáo dục nghề nghiệp chính thức, có những yêu cầu về chuẩn nhà giáo, trình độ, nghiệp vụ theo Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014 và các văn bản hướng dẫn. Với lớp ngắn hạn và kèm tại xưởng, yêu cầu linh hoạt hơn. Hãy hỏi trực tiếp nơi bạn định dạy và tra văn bản hiện hành để biết chính xác.
Giám sát, nghiệm thu, thẩm tra: con mắt nhìn ra chỗ sai
Giá trị nằm ở khả năng nhìn ra vấn đề sớm. Người làm lâu năm nhìn một công trình, một lô hàng hay một bộ hồ sơ có thể chỉ ra ngay chỗ có vấn đề, vì đã thấy những lỗi tương tự nhiều lần. Đây là năng lực khó học từ sách.
Nhiều việc đòi chứng chỉ, điều kiện năng lực. Ví dụ trong xây dựng, giám sát thi công và một số hoạt động khác đòi chứng chỉ hành nghề theo Luật Xây dựng 2014 đã được sửa đổi, bổ sung. Các ngành khác có quy định riêng. Kiểm tra chứng chỉ của bạn còn hiệu lực không, có cần gia hạn hay bổ sung không.
Trách nhiệm đi kèm chữ ký. Khi ký nghiệm thu hay xác nhận giám sát, bạn chịu trách nhiệm về phần việc đó. Hiểu rõ phạm vi mình ký, đọc kỹ hợp đồng, và không ký những gì chưa kiểm.
Độc lập là điều kiện cần. Người giám sát, thẩm tra phải giữ khoảng cách với bên được kiểm. Nếu bạn có quan hệ lợi ích với nhà thầu, nhà cung cấp, hãy nói rõ hoặc từ chối nhận việc.
Đi hiện trường vẫn cần sức. Giám sát công trình nghĩa là leo cầu thang, đi trên giàn giáo, đứng ngoài trời. Lượng sức của mình và thoả thuận phần việc phù hợp.
Giữ con mắt nghề không bị cũ
Rủi ro lớn nhất của người kỳ cựu khi nhận việc giám sát, kiểm tra hay dạy nghề là dùng chuẩn của mười năm trước để đánh giá việc hôm nay. Vật liệu mới, máy móc mới, tiêu chuẩn mới ra đời liên tục. Một người giám sát khăng khăng làm theo cách cũ có thể vô tình bắt nhà thầu làm sai quy chuẩn hiện hành, hay chê một cách làm mới mà thực ra tốt hơn.
Cách giữ con mắt nghề luôn mới là tự đặt cho mình thói quen cập nhật: đọc các tiêu chuẩn, quy chuẩn mới của ngành khi chúng được ban hành, tham gia các buổi giới thiệu kỹ thuật, hỏi người trẻ đang làm trực tiếp về những gì đã thay đổi. Khi gặp một cách làm lạ, hãy hỏi trước khi phán: vì sao làm thế này, dựa trên tiêu chuẩn nào.
Sự kết hợp giữa kinh nghiệm lâu năm và hiểu biết cập nhật là điều làm nên giá trị thật của người kỳ cựu trong những vai này. Thiếu vế đầu thì chỉ là người làm theo sách, thiếu vế sau thì dễ thành người cản trở cái mới.
Tự đánh giá: mình hợp với việc nào
Trả lời những câu dưới đây giúp bạn khoanh vùng nhóm việc hợp nhất, trước khi đi hỏi hay nhận lời.
- Bạn thích làm việc với người, giải thích, kiên nhẫn chỉ đi chỉ lại? Dạy nghề có thể hợp.
- Bạn giỏi phát hiện lỗi, khó chịu khi thấy việc làm ẩu, và không ngại nói thẳng? Giám sát, kiểm tra chất lượng có thể hợp.
- Bạn thích ngồi đọc hồ sơ, đối chiếu số liệu, bản vẽ hơn là ra hiện trường? Thẩm tra, xem xét hồ sơ có thể hợp.
- Chứng chỉ hành nghề của bạn còn hiệu lực, hay cần làm lại, bổ sung?
- Sức khoẻ của bạn phù hợp với việc ngồi lâu, đứng lâu hay đi lại nhiều?
- Bạn muốn làm đều đặn hay theo đợt, theo dự án?
Đừng ngại kết hợp hai nhóm. Nhiều người kỳ cựu vừa dạy một lớp ngắn hạn mỗi năm, vừa nhận kiểm tra chất lượng cho một vài xưởng quen. Sự kết hợp này giữ cho kiến thức của bạn luôn được kiểm nghiệm trong thực tế, và việc dạy thêm phong phú.
Bắt đầu từ đâu
Phần lớn những việc này đến qua quan hệ nghề nhiều hơn qua tin tuyển dụng. Một lộ trình bắt đầu thường như sau.
- Rà lại giấy tờ nghề: bằng cấp, chứng chỉ hành nghề, giấy chứng nhận các khoá đã học. Làm lại hoặc bổ sung những gì cần.
- Viết một trang mô tả những gì bạn đã làm, nhấn vào những việc giám sát, kiểm tra, kèm người mà bạn từng đảm nhận.
- Báo cho mạng lưới nghề biết bạn sẵn lòng nhận dạy, giám sát hay kiểm tra: đồng nghiệp cũ, chủ đầu tư từng làm việc, hội nghề.
- Nhận một việc nhỏ đầu tiên với thời hạn ngắn để làm quen vai mới và tự đánh giá.
- Sau mỗi việc, ghi lại điều học được và những điều cần chuẩn bị tốt hơn cho lần sau.
Trên Kỳ Cựu bạn có thể để lại nhu cầu tìm cố vấn hoặc tìm người cùng nghề để trao đổi kinh nghiệm khi bước vào vai mới. Những người đã đi trước con đường này thường có nhiều điều thực tế để chia sẻ, từ cách thoả thuận phạm vi việc đến cách giữ độc lập khi giám sát.
Thoả thuận và trách nhiệm pháp lý
Những việc này thường được làm theo hợp đồng dịch vụ hoặc hợp đồng lao động, tuỳ cách tổ chức. Bộ luật Dân sự 2015 điều chỉnh hợp đồng dịch vụ nói chung, còn từng lĩnh vực có luật chuyên ngành đặt thêm điều kiện về năng lực, trách nhiệm. Đọc kỹ phạm vi việc, quyền và nghĩa vụ, trách nhiệm khi có sai sót trước khi ký.
Với việc có chữ ký xác nhận, hãy hỏi về trách nhiệm bồi thường khi có sự cố và bên nào chịu. Một số nơi có bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp cho người hành nghề, bạn có thể hỏi về điều này. Khi không chắc, hãy hỏi người có chuyên môn pháp lý và tra văn bản hiện hành, vì quy định có thể thay đổi.
Ví dụ giả định: bác Hải, nguyên đội trưởng thi công ba mươi năm ở Bắc Ninh, được một chủ nhà quen mời giám sát việc xây nhà ba tầng. Trước khi nhận, bác kiểm tra lại chứng chỉ hành nghề, đề nghị chủ nhà làm hợp đồng ghi rõ phạm vi giám sát những hạng mục nào, số buổi có mặt mỗi tuần, và không nhận tiền từ nhà thầu. Rõ ràng từ đầu giúp bác yên tâm làm việc và giữ được sự độc lập cần có.
Câu hỏi thường gặp
Ngoài 60 tuổi có còn được cấp chứng chỉ hành nghề không?
Điều kiện cấp, gia hạn chứng chỉ do từng luật chuyên ngành quy định, thường dựa trên trình độ và kinh nghiệm hơn là tuổi. Hãy tra văn bản hiện hành của ngành mình hoặc hỏi cơ quan cấp chứng chỉ để biết chính xác.
Làm thợ giỏi có tự động dạy nghề giỏi không?
Không hẳn. Dạy nghề đòi hỏi chia việc thành bước, giải thích vì sao và kiên nhẫn với người học. Nhiều người kỳ cựu học thêm nghiệp vụ sư phạm hoặc bắt đầu bằng kèm một hai người để rèn cách dạy.
Nhận giám sát cho người quen có cần hợp đồng không?
Nên có. Hợp đồng ghi rõ phạm vi giám sát, thời gian có mặt, trách nhiệm khi có sai sót giúp tránh hiểu lầm, nhất là khi công trình phát sinh vấn đề. Nhận việc với người quen càng cần rõ ràng để giữ được quan hệ.
Việc kiểm tra chất lượng có cần chứng chỉ không?
Tuỳ lĩnh vực. Kiểm tra chất lượng nội bộ tại xưởng, cửa hàng thường do doanh nghiệp đặt yêu cầu. Một số hoạt động kiểm định, chứng nhận chính thức thì đòi điều kiện năng lực của tổ chức theo quy định chuyên ngành.
Có nên làm cùng lúc dạy nghề và giám sát không?
Có thể, nếu sức khoẻ và thời gian cho phép. Hai việc bổ trợ nhau: giám sát giữ cho bạn cập nhật thực tế, dạy nghề giúp bạn hệ thống lại kinh nghiệm. Hãy cân nhắc tổng khối việc để không quá tải.
