Bộ luật Lao động 2019 cho phép người lao động đã đến tuổi nghỉ hưu tiếp tục làm việc nếu hai bên thoả thuận, và gọi họ là người lao động cao tuổi. Nói cách khác, đến tuổi nghỉ hưu không bắt buộc bạn phải dừng; điều quyết định là công ty có cần bạn không, bạn có muốn và đủ sức không, và hai bên thống nhất được những điều kiện gì.
Bài này dành cho người đang ở vài năm cuối trước tuổi nghỉ hưu hoặc vừa chạm mốc, muốn ở lại chỗ làm quen thuộc thay vì đi tìm việc mới. Bài nói về nguyên lý pháp lý chung, cách chuẩn bị một đề xuất thuyết phục và những điều khoản nên ghi rõ. Các con số về lương hưu, mức đóng bảo hiểm không được nêu ở đây, vì chúng phụ thuộc từng người và quy định có thể thay đổi; bạn cần hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội và tra văn bản hiện hành.
Tuổi nghỉ hưu bây giờ không còn là một con số cố định
Theo Bộ luật Lao động 2019, tuổi nghỉ hưu của người làm việc trong điều kiện bình thường được điều chỉnh tăng dần theo lộ trình, hướng tới 62 tuổi với nam vào năm 2028 và 60 tuổi với nữ vào năm 2035. Mỗi năm sinh có một mốc riêng, và một số nhóm như người làm nghề nặng nhọc, độc hại hay người có trình độ chuyên môn cao có thể nghỉ sớm hơn hoặc muộn hơn theo quy định riêng.
Điều này có hai hệ quả thực tế. Thứ nhất, bạn cần biết chính xác mốc của mình, đừng dựa vào tuổi nghỉ hưu của anh chị đồng nghiệp lớn hơn vài tuổi. Bộ phận nhân sự hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội nơi bạn tham gia có thể giúp bạn xác định. Thứ hai, khoảng thời gian từ lúc bắt đầu nghĩ về chuyện ở lại đến lúc chạm mốc thường dài hơn bạn tưởng, đủ để chuẩn bị bài bản.
Sau mốc đó, nếu bạn tiếp tục làm việc, pháp luật gọi bạn là người lao động cao tuổi. Đây không phải một nhãn xếp hạng, mà là một nhóm có một số quy định riêng nhằm vừa tạo điều kiện cho người lớn tuổi làm việc, vừa bảo vệ sức khoẻ của họ. Hiểu các nguyên lý này giúp bạn bàn với công ty một cách tự tin, biết điều gì là quyền của mình và điều gì cần thoả thuận.
Những nguyên lý chính về người lao động cao tuổi
Tiếp tục làm là chuyện thoả thuận. Công ty và bạn có thể thoả thuận kéo dài hợp đồng hoặc ký hợp đồng mới. Không bên nào bị bắt buộc. Vì vậy sự chuẩn bị và giá trị bạn mang lại quyết định nhiều hơn mọi điều khoản.
Hợp đồng xác định thời hạn có thể ký nhiều lần. Với người lao động cao tuổi, hai bên được ký nhiều lần hợp đồng xác định thời hạn, linh hoạt hơn so với quy định chung. Điều này cho phép làm theo từng năm, xem lại sức khoẻ và nhu cầu mỗi lần gia hạn.
Có thể thoả thuận giờ làm ngắn hơn. Người lao động cao tuổi có quyền thoả thuận rút ngắn thời giờ làm việc hằng ngày hoặc làm việc không trọn thời gian. Đây là cơ sở để đề xuất làm ba, bốn ngày một tuần hoặc nửa ngày.
Hạn chế công việc ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ. Pháp luật hạn chế việc sử dụng người lao động cao tuổi làm nghề, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm có ảnh hưởng xấu tới sức khoẻ, trừ trường hợp bảo đảm điều kiện làm việc an toàn. Nếu nghề của bạn thuộc nhóm này, vai trò sau tuổi nghỉ hưu cần được thiết kế lại.
Lương hưu và tiền lương có thể cùng tồn tại. Người đã hưởng lương hưu mà làm việc theo hợp đồng mới vẫn được trả lương theo thoả thuận. Các quy định về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế với người đang hưởng lương hưu có điểm riêng theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024, hãy hỏi cơ quan bảo hiểm và bộ phận nhân sự cho trường hợp của mình.
Chuẩn bị trước mốc nghỉ hưu một đến hai năm
Những người ở lại thành công thường không đợi đến tháng cuối mới mở lời. Họ chuẩn bị từ sớm theo những hướng dưới đây.
- Xác định chính xác mốc tuổi nghỉ hưu của mình và thời điểm hồ sơ hưu trí cần được chuẩn bị.
- Tự hỏi thật lòng: mình muốn ở lại vì yêu việc, vì thu nhập, vì sợ ở nhà, hay vì cả ba. Lý do khác nhau dẫn tới đề xuất khác nhau.
- Liệt kê những gì công ty sẽ mất nếu bạn nghỉ: kinh nghiệm xử lý sự cố, quan hệ với khách lâu năm, hiểu biết về máy móc cũ, khả năng kèm người mới.
- Quan sát nhu cầu của đơn vị: có ai đủ sức thay bạn chưa, có dự án nào sắp tới cần người hiểu chuyện cũ không.
- Kiểm tra sức khoẻ tổng quát, biết mình đang ở đâu để đề xuất mức công việc phù hợp, không quá sức.
- Bàn trước với gia đình về mong muốn và giới hạn thời gian của mình.
Chuẩn bị sớm còn có một lợi ích ít người nghĩ tới: bạn có thời gian để bắt đầu chuyển giao kinh nghiệm cho người kế nhiệm, và chính việc này làm tăng giá trị của bạn trong mắt công ty. Người biết truyền nghề là người công ty muốn giữ lại.
Những điều khoản nên thoả thuận rõ
Khi công ty đồng ý về nguyên tắc, đừng dừng ở lời hứa miệng. Những điểm dưới đây nên được ghi trong hợp đồng hoặc phụ lục.
| Điều khoản | Câu hỏi cần trả lời | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Vai trò, chức danh | Bạn làm gì, có còn giữ vị trí quản lý không, báo cáo cho ai? | Tránh lửng lơ giữa vai cũ và vai mới |
| Thời giờ làm việc | Bao nhiêu ngày, bao nhiêu giờ, có làm ca, làm thêm không? | Là cơ sở để giữ sức và sắp xếp gia đình |
| Thời hạn hợp đồng | Bao lâu, gia hạn thế nào, ai đánh giá trước khi gia hạn? | Giúp cả hai bên xem lại định kỳ |
| Tiền lương, phụ cấp | Cách tính lương theo vai mới, phụ cấp nào còn, phụ cấp nào thôi? | Tránh hiểu lầm khi vai trò và giờ làm thay đổi |
| Bảo hiểm, khám sức khoẻ | Chế độ áp dụng với bạn, lịch khám định kỳ, ai chi trả? | Có quy định riêng với người đang hưởng lương hưu |
| Nhiệm vụ chuyển giao | Bạn có trách nhiệm kèm ai, bàn giao gì, trong bao lâu? | Biến việc ở lại thành giá trị rõ ràng cho công ty |
| Chấm dứt | Báo trước bao lâu nếu một bên muốn dừng? | Để kết thúc nhẹ nhàng khi sức khoẻ hay hoàn cảnh đổi |
Bạn không cần tự soạn hợp đồng, nhưng nên đọc kỹ bản công ty đưa và hỏi lại những chỗ chưa rõ. Với những điểm về bảo hiểm và lương hưu, hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn, vì quy định có thể thay đổi và mỗi trường hợp có chi tiết riêng.
Mở lời với công ty thế nào
Thời điểm tốt để mở lời thường là sáu đến mười hai tháng trước mốc nghỉ hưu, sau một dịp đánh giá công việc hoặc khi đơn vị đang lên kế hoạch nhân sự năm sau. Hãy xin một buổi gặp riêng với quản lý trực tiếp, nói rõ bạn muốn bàn về giai đoạn sau tuổi nghỉ hưu.
Trong buổi gặp, bắt đầu từ nhu cầu của đơn vị chứ không phải mong muốn của mình. Ví dụ giả định: chú Thành, quản đốc xưởng cơ khí ở Thái Nguyên, mở đầu bằng việc chỉ ra rằng hai năm tới xưởng sẽ thay một dây chuyền mà chỉ chú còn nhớ lịch sử sửa chữa, và đề xuất ở lại thêm hai năm với vai kỹ thuật viên trưởng kiêm kèm hai thợ trẻ, làm bốn ngày một tuần. Đề xuất có thời hạn, có nhiệm vụ, có lợi ích rõ cho xưởng.
Hãy chuẩn bị tinh thần cho cả câu trả lời không. Công ty có thể đang tái cơ cấu, có kế hoạch trẻ hoá, hoặc đơn giản là không có ngân sách. Khi đó, bạn có thể hỏi về các hình thức khác như cộng tác theo dự án, làm cố vấn bán thời gian, hoặc nhờ công ty giới thiệu sang đơn vị đối tác. Một lời từ chối được đón nhận bình tĩnh thường để lại cánh cửa mở hơn một cuộc tranh luận.
Cuối cùng, nhớ rằng việc ở lại tuỳ vào thoả thuận của hai bên, nên đừng mặc định công ty phải giữ mình vì thâm niên. Sự tự tin đúng chỗ đến từ việc bạn biết mình mang lại gì và sẵn lòng điều chỉnh vai trò cho phù hợp với giai đoạn mới.
Những bẫy thường gặp khi ở lại
Giữ nguyên vai cũ mà sức đã khác. Ở lại với đúng khối lượng việc như mười năm trước thường dẫn tới mệt mỏi và sai sót. Điều chỉnh vai trò từ đầu là cách giữ được cả sức khoẻ lẫn uy tín.
Ở lại nhưng không chuyển giao. Nếu bạn tiếp tục giữ mọi đầu mối trong tay, đơn vị càng phụ thuộc vào bạn, và ngày bạn dừng sẽ để lại khoảng trống lớn. Người kỳ cựu được quý nhất là người làm cho mình dần trở nên không cần thiết.
Không có mốc xem lại. Hợp đồng kéo dài vô thời hạn trên thực tế mà không ai đánh giá dễ biến thành tình huống khó xử khi một bên muốn dừng. Mốc xem lại mỗi năm giúp cả hai bên nói chuyện thẳng thắn.
Chỉ dựa vào lời hứa miệng của một người. Người quản lý đồng ý hôm nay có thể chuyển công tác ngày mai. Những gì đã thống nhất cần nằm trong văn bản.
Coi việc ở lại là ân huệ. Có người ở lại với tâm thế mang ơn nên ngại nói khi khối việc vượt quá thoả thuận, hoặc ngược lại coi mình là người công ty nợ nên khó tiếp nhận góp ý. Cả hai đều làm quan hệ lệch. Việc ở lại là một thoả thuận công bằng giữa hai bên, mỗi bên có quyền và có nghĩa vụ, nên cứ nói chuyện thẳng thắn như với bất kỳ hợp đồng nào khác.
Câu hỏi thường gặp
Đến tuổi nghỉ hưu có bắt buộc phải nghỉ việc không?
Không bắt buộc nếu bạn và công ty thoả thuận tiếp tục. Khi đó bạn là người lao động cao tuổi theo Bộ luật Lao động 2019. Nếu một trong hai bên không muốn tiếp tục, hợp đồng có thể chấm dứt theo quy định, nên cần bàn sớm.
Đang hưởng lương hưu mà vẫn đi làm thì có bị cắt lương hưu không?
Theo nguyên tắc chung, người đã hưởng lương hưu vẫn có thể làm việc và nhận tiền lương theo hợp đồng mới. Tuy vậy chi tiết về bảo hiểm và các chế độ liên quan có quy định riêng, bạn nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội và tra văn bản hiện hành.
Người lao động cao tuổi có được làm bán thời gian không?
Có. Người lao động cao tuổi có quyền thoả thuận với người sử dụng lao động về việc rút ngắn thời giờ làm việc hằng ngày hoặc làm việc không trọn thời gian. Đây là hình thức nhiều người chọn để vừa giữ nghề vừa giữ sức.
Nên đề xuất ở lại bao lâu?
Đề xuất theo từng chặng ngắn, ví dụ một năm, có mốc xem lại, thường dễ được chấp nhận hơn đề xuất dài hạn. Nó cũng cho bạn quyền điều chỉnh khi sức khoẻ hay hoàn cảnh gia đình thay đổi.
Công ty từ chối giữ lại thì có làm gì được không?
Việc tiếp tục làm sau tuổi nghỉ hưu là thoả thuận của hai bên, nên công ty có quyền không đồng ý. Bạn có thể hỏi về hình thức cộng tác khác, xin giới thiệu sang đơn vị đối tác, hoặc dùng kinh nghiệm để làm cố vấn, dạy nghề ở nơi khác.