Khi người cố vấn nói một điều khó nghe về bạn, như cách bạn làm việc với người khác đang có vấn đề, hay bạn chưa sẵn sàng cho vị trí mình đang nhắm, việc đầu tiên là nghe hết và hỏi rõ, việc thứ hai là cho mình vài ngày kiểm lại, việc thứ ba là quay lại nói chuyện tiếp. Phản ứng ngay tại chỗ, bằng cách cãi hay im lặng rồi tránh mặt, là hai cách làm mất nhiều nhất.
Cách nghe góp ý nói chung đã có nhiều tài liệu. Bài này đi vào phần riêng của quan hệ cố vấn: người nói là người bạn đã chọn để tin, quan hệ còn kéo dài, và câu nói khó nghe có thể là món quà lớn nhất họ cho bạn trong cả năm. Tình huống trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao lời khó nghe từ người cố vấn lại nặng hơn
Bị một đồng nghiệp chê, bạn có thể nghĩ họ ganh tị hay không hiểu việc của mình. Bị người cố vấn chê thì khó gạt đi hơn nhiều, vì chính bạn đã chọn họ, đã tin vào kinh nghiệm của họ, đã kể cho họ những chuyện thật. Câu nói của họ chạm vào chỗ bạn không phòng bị, nên đau hơn.
Người cố vấn cũng biết điều đó. Một người lâu năm nói thẳng với bạn thường đã cân nhắc kỹ: họ có thể chọn im lặng cho êm, và việc họ không im lặng cho thấy họ coi trọng sự tiến bộ của bạn hơn sự dễ chịu của buổi gặp. Nhiều người kỳ cựu kể rằng nói thật với người mình quý là một trong những phần khó nhất của việc cố vấn.
Một lý do khác khiến lời của người cố vấn nặng hơn: họ thường nói ra điều mà bạn đã lờ mờ cảm thấy nhưng chưa dám gọi tên. Câu nhận xét chạm đúng một nỗi lo bạn đang giấu, nên phản ứng mạnh hơn hẳn so với một lời chê sai hoàn toàn. Nếu bạn thấy mình phản ứng rất mạnh với một nhận xét, đó có khi là dấu hiệu nó chạm gần sự thật.
Hiểu như vậy không làm câu nói bớt đau, nhưng giúp bạn đặt nó đúng chỗ: đây là thông tin từ một người đứng về phía bạn, đáng được xem xét nghiêm túc, chứ không phải lời phán xét để tự vệ.
Trong buổi gặp: năm việc nên làm
Nghe hết, không ngắt. Phản xạ đầu tiên là giải thích. Cứ để người cố vấn nói trọn ý, kể cả khi bạn thấy họ đang hiểu sai một chi tiết.
Hỏi để làm rõ, không để phản bác. Những câu như "anh thấy điều này ở tình huống nào", "nếu em làm khác thì nó trông ra sao" giúp lời nhận xét cụ thể hơn. Tránh những câu thực chất là cãi, như "nhưng anh có biết lúc đó em bị ép tiến độ không".
Nhắc lại bằng lời của mình. "Em hiểu là anh thấy em hay nhận việc mà không hỏi rõ yêu cầu, nên làm lại nhiều lần, đúng không ạ?" Câu này cho người cố vấn biết bạn đã nghe đúng.
Nói thật cảm giác, ngắn gọn. Không cần giả vờ ổn. Một câu "điều này em hơi bất ngờ, em cần nghĩ thêm" là trung thực và cho cả hai thời gian.
Cảm ơn trước khi chia tay. Không phải cảm ơn vì đồng ý, mà vì người cố vấn đã nói thật. Câu cảm ơn này giữ cho họ còn dám nói thật lần sau.
Vài ngày sau: kiểm lại nhận xét
Lời nhận xét của người cố vấn có thể đúng, đúng một phần, hoặc sai vì họ không thấy hết hoàn cảnh. Bạn chỉ phân biệt được khi đã qua cơn khó chịu ban đầu, thường mất một đến ba ngày. Trong thời gian đó, đừng quyết gì lớn và đừng nhắn tin giải thích dài cho người cố vấn.
Khi đã bình tĩnh, tìm bằng chứng cả hai phía. Nhìn lại ba bốn tình huống gần đây liên quan tới nhận xét: có đúng là mình đã làm như vậy không? Hỏi một hai người khác đã làm việc cùng bạn, theo cách trung tính: "Anh chị thấy khi giao việc cho em, em có hay hỏi lại yêu cầu không?" Nếu nhiều người cùng thấy một điều, khả năng cao nhận xét là đúng.
Ví dụ giả định: anh Vinh, trưởng nhóm kỹ thuật ở một công ty phần mềm tại Đà Nẵng, bị người cố vấn nhận xét rằng anh hay làm thay thành viên thay vì để họ tự làm. Anh khó chịu cả buổi tối. Hai hôm sau, anh đếm lại các việc tuần trước và thấy mình đã tự sửa mã cho người khác sáu lần. Anh hỏi một thành viên trong nhóm, người này ngập ngừng rồi thừa nhận họ cũng thấy vậy.
Đúng, đúng một phần hay chưa đúng: làm gì tiếp
Sau khi kiểm lại, bạn thường rơi vào một trong ba trường hợp. Mỗi trường hợp có cách xử lý riêng với người cố vấn.
| Kết quả kiểm lại | Dấu hiệu | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Đúng | Tình huống thật khớp với nhận xét, người khác cũng thấy | Báo lại với người cố vấn rằng bạn đã kiểm và đồng ý, xin bàn cách sửa |
| Đúng một phần | Có ở một số tình huống, không phải tất cả; hoặc nguyên nhân khác với họ nghĩ | Kể cho họ phần bạn đồng ý và phần bạn thấy khác, kèm bằng chứng |
| Chưa đúng | Tình huống thật không khớp, có thông tin họ chưa biết | Kể lại bối cảnh một cách bình tĩnh, hỏi họ nhìn lại có khác không |
Cả ba trường hợp đều kết thúc bằng việc quay lại nói chuyện với người cố vấn. Đây là bước nhiều người bỏ qua nhất, và cũng là bước giữ quan hệ mạnh nhất. Người cố vấn sẽ nhớ rằng bạn đã nghiêm túc với lời họ nói, kể cả khi bạn không đồng ý hết.
Đem lời nhận xét về thành việc làm
Một lời nhận xét đúng chỉ có giá trị khi nó đổi được cách bạn làm. Cùng người cố vấn, biến nhận xét thành một hai thói quen cụ thể, đủ nhỏ để thử ngay tuần sau. Với anh Vinh trong ví dụ, đó là quy ước "trước khi tự sửa mã của ai, hỏi họ đã thử những gì và để họ thử thêm ba mươi phút".
Đặt một cách để tự nhận ra khi mình lặp lại thói cũ. Có người dán một ghi chú nhỏ trên bàn, có người nhờ một đồng nghiệp nhắc, có người cuối mỗi ngày tự hỏi một câu. Phương pháp không quan trọng bằng việc có một cái gì đó kéo bạn lại khi thói quen cũ trỗi dậy.
Sau vài tuần, kể lại với người cố vấn: đã thử thế nào, khó ở đâu, có thấy khác không. Thay đổi một thói quen nghề hiếm khi xong trong một tháng, và việc người cố vấn theo dõi cùng giúp bạn không bỏ cuộc giữa chừng.
Khi lời khó nghe chạm tới con người, không chỉ việc làm
Có những nhận xét không dừng ở cách làm việc mà chạm tới tính cách: "em hơi kiêu", "em quá nhút nhát để làm quản lý", "em dễ bỏ cuộc". Loại nhận xét này đau hơn và khó kiểm hơn, vì nó gắn với hình ảnh bạn có về mình.
Cách xử lý tốt là kéo nó về hành vi. Hỏi người cố vấn: "Anh thấy em kiêu ở những lúc nào, em đã nói hay làm gì?" Một nhận xét về tính cách thường bắt nguồn từ vài hành vi cụ thể, như hay ngắt lời người khác, ít khi hỏi ý đồng nghiệp. Hành vi thì sửa được; còn "kiêu" thì không ai biết bắt đầu sửa từ đâu.
Nếu người cố vấn liên tục nhận xét về con người bạn một cách miệt thị, không có hành vi cụ thể nào đi kèm, và bạn ra về lần nào cũng thấy bị hạ thấp, đó không còn là góp ý khó nghe mà là quan hệ không lành mạnh. Lúc đó nên giãn khoảng cách và tìm người khác.
Giữ cho người cố vấn còn dám nói thật
Một người cố vấn nói thật một lần, rồi thấy bạn phật ý, tránh mặt, hay giải thích dài dòng, thường sẽ không nói thật lần thứ hai. Họ không muốn mất quan hệ, nên chọn cách an toàn là chỉ khen và động viên. Quan hệ vẫn còn, nhưng phần giá trị nhất đã mất.
Vì vậy, cách bạn đón nhận lần góp ý khó đầu tiên quyết định khá nhiều về những năm sau. Nếu bạn quay lại, báo đã kiểm, kể đã thử sửa, người cố vấn sẽ hiểu rằng họ nói thật với bạn được. Nhiều quan hệ cố vấn trở nên sâu hơn hẳn sau đúng một lần như vậy.
Bạn còn có thể chủ động mời góp ý khó: cuối một buổi gặp, hỏi "có điều gì anh thấy ở em mà anh ngại nói chưa?" Câu hỏi này cần can đảm, nhưng nó gửi đi một tín hiệu rõ ràng rằng bạn muốn sự thật hơn sự dễ chịu.
Hai phản ứng làm mất nhiều nhất
Có hai cách phản ứng phổ biến khi nghe điều khó nghe, và cả hai đều làm bạn mất phần giá trị nhất của quan hệ cố vấn:
- Cãi ngay tại chỗ. Bạn giải thích hoàn cảnh, kể ra những lý do khiến mình làm vậy, trích dẫn những lần mình làm tốt. Người cố vấn nghe xong thường rút lại hoặc làm nhẹ lời nhận xét để giữ hoà khí, và bạn ra về với cảm giác đã thắng, nhưng không học được gì.
- Im lặng rồi biến mất. Bạn gật đầu, cảm ơn, rồi những tuần sau hoãn lịch gặp, trả lời tin nhắn chậm dần. Người cố vấn hiểu rằng mình đã nói quá lời, và lần sau, nếu còn lần sau, họ sẽ chỉ khen.
- Biến thể nhẹ hơn: đồng ý cho xong. Bạn nói "dạ em hiểu rồi" mà trong lòng không đồng ý, và không bao giờ làm gì khác đi. Cách này giữ được không khí nhưng biến các buổi gặp thành nghi thức.
Ba phản ứng này đều tự nhiên, vì chúng bảo vệ hình ảnh của bạn trong khoảnh khắc. Biết trước chúng sẽ đến giúp bạn nhận ra khi mình đang trượt vào, và chọn cách khác: hỏi thêm, xin thời gian, rồi quay lại.
Câu hỏi thường gặp
Có nên viết thư giải thích sau khi bị góp ý khó nghe không?
Không nên viết ngay trong cơn khó chịu, vì thư thường thành lời tự bào chữa. Đợi vài ngày, kiểm lại nhận xét, rồi nếu cần thì nhắn ngắn rằng bạn đã nghĩ thêm và muốn bàn tiếp ở buổi sau. Những chuyện như vậy nói trực tiếp tốt hơn viết.
Người cố vấn nói đúng nhưng cách nói quá nặng thì sao?
Bạn có thể tách nội dung khỏi cách nói: nhận phần đúng, và ở một dịp khác nói nhẹ nhàng rằng bạn tiếp thu tốt hơn khi được góp ý cụ thể vào việc. Phần lớn người lâu năm điều chỉnh khi được nói thẳng. Nếu họ không đổi và bạn thấy bị tổn thương, cân nhắc giãn quan hệ.
Làm sao để không nghĩ mãi về lời chê của người cố vấn?
Viết lời nhận xét ra giấy, kèm những bằng chứng bạn tìm được ở cả hai phía. Việc viết giúp tách nó ra khỏi đầu. Sau đó chọn một việc nhỏ để làm ngay. Hành động thường làm cảm giác nặng nề giảm nhanh hơn suy nghĩ thêm.
Có nên hỏi người khác xem người cố vấn nói có đúng không?
Có, nhưng hỏi về hành vi của bạn chứ không kể lại lời người cố vấn. Hỏi "anh chị thấy em có hay ngắt lời trong họp không" thay vì "anh A bảo em kiêu, anh chị thấy sao". Cách hỏi này giữ kín chuyện của người cố vấn và cho bạn câu trả lời khách quan hơn.
Nếu sau khi kiểm thấy người cố vấn sai, có nên nói với họ không?
Nên, một cách bình tĩnh và có thông tin cụ thể. Người cố vấn không thấy hết hoàn cảnh của bạn, và họ cũng muốn biết khi mình nhìn sai. Kể lại bối cảnh họ chưa biết, rồi hỏi họ nhìn lại có khác không. Đây là trao đổi, không phải phản công.