Lời khuyên của người cố vấn đến từ con đường của họ, nên có lúc không hợp với hoàn cảnh của bạn: gia đình, tài chính, sức khoẻ, nơi bạn sống, loại tổ chức bạn đang làm, hay đơn giản là thời điểm của ngành đã khác. Khi đó bạn không phải chọn giữa làm theo cho đẹp lòng và gạt bỏ hoàn toàn. Thường có cách thứ ba: tách phần nguyên lý dùng được ra khỏi phần cách làm không hợp, rồi nói rõ với người cố vấn.
Bài này giúp bạn nhận ra khi nào một lời khuyên thật sự không hợp và khi nào chỉ là khó làm, cách tìm phần dùng được, cách nói không một cách tôn trọng, và cách giữ quyền quyết định của mình mà không làm người cố vấn thấy công sức bị phí. Tình huống là ví dụ giả định.
Vì sao lời khuyên hay lại có thể không hợp
Mỗi lời khuyên đều chứa những giả định ngầm về hoàn cảnh. Người cố vấn khuyên "nghỉ việc đi học toàn thời gian một năm" đang giả định bạn có khoản tiết kiệm đủ sống, không phải nuôi ai, và ngành của bạn chờ được một năm. Khi bạn đang nuôi con nhỏ ở một tỉnh xa, cả ba giả định đều sai, và lời khuyên dù đúng với họ cũng không đúng với bạn.
Độ lệch thời gian cũng là nguyên nhân phổ biến. Người cố vấn vào nghề hai ba chục năm trước, khi cách tuyển dụng, cách thăng tiến, công cụ làm việc khác bây giờ. Lời khuyên "cứ làm tốt việc rồi sếp sẽ thấy" có thể đúng ở một cơ quan thời đó nhưng chưa đủ ở một công ty đông người hôm nay, nơi bạn còn cần chủ động cho người khác biết mình đang làm gì.
Cuối cùng là độ lệch về con người. Người cố vấn hướng ngoại khuyên bạn đi gặp gỡ thật nhiều; bạn là người hướng nội và thấy kiệt sức sau mỗi sự kiện đông người. Lời khuyên không sai, nhưng cách làm cần đổi để hợp với bạn.
Không hợp thật hay chỉ là khó làm
Hỏi: điều gì cụ thể khiến mình không làm được? Nếu câu trả lời là một ràng buộc thật, như hợp đồng, tài chính, sức khoẻ, trách nhiệm gia đình, đó có thể là không hợp. Nếu câu trả lời là "mình ngại", "mình chưa quen", có thể đó chỉ là khó làm.
Hỏi: nếu ràng buộc biến mất, mình có muốn làm không? Nếu có, lời khuyên đúng hướng, chỉ cần tìm cách làm khác. Nếu không, có thể nó không hợp với giá trị hay mong muốn của bạn.
Hỏi: người ở hoàn cảnh giống mình đã làm được chưa? Nếu có người cùng hoàn cảnh đã làm được, ràng buộc có thể không cứng như bạn nghĩ. Nếu chưa ai, cần cân nhắc kỹ hơn.
Để ý cảm giác nhẹ nhõm. Khi bạn kết luận "không hợp" và thấy nhẹ nhõm ngay lập tức, nên nghi ngờ một chút. Có khi đó là cảm giác thoát khỏi việc khó, không phải kết luận đúng.
Tách phần nguyên lý dùng được
Phần lớn lời khuyên không hợp vẫn chứa một nguyên lý dùng được, chỉ là cách làm cụ thể không hợp. Việc của bạn là bóc lớp cách làm ra để thấy nguyên lý bên dưới. Hỏi: người cố vấn muốn mình đạt được điều gì khi khuyên vậy?
Với lời khuyên "nghỉ việc đi học toàn thời gian một năm", nguyên lý có thể là: bạn cần một khoảng tập trung đủ dài để nâng hẳn một kỹ năng, thay vì học vụn vặt. Nguyên lý đó vẫn áp dụng được với người nuôi con nhỏ: một khoá học buổi tối có kỷ luật trong sáu tháng, một dự án ở công ty buộc bạn dùng kỹ năng mới hằng ngày, hay xin chuyển sang bộ phận dùng kỹ năng đó.
Ví dụ giả định: anh Lâm, công nhân kỹ thuật ở một nhà máy chế biến mủ cao su tại Tây Ninh, được người cố vấn khuyên lên thành phố làm vài năm để học hỏi. Anh có hai con nhỏ và mẹ già ở quê. Cùng người cố vấn, anh nhận ra điều quan trọng là được tiếp xúc với máy móc và cách quản lý hiện đại hơn. Anh chọn xin luân chuyển ngắn hạn sang một nhà máy cùng tập đoàn gần đó, và đăng ký các khoá đào tạo của hãng thiết bị.
Lời khuyên, giả định ngầm và cách điều chỉnh
Một số lời khuyên phổ biến, giả định ngầm của chúng, và hướng điều chỉnh khi giả định không đúng với bạn. Đây là ví dụ để bạn tập cách bóc tách, không phải đáp án.
| Lời khuyên | Giả định ngầm | Khi giả định không đúng, thử |
|---|---|---|
| Nhận ngay vị trí quản lý khi được mời | Bạn có thời gian và sức để học vai mới | Hỏi xin một giai đoạn chuyển tiếp, hoặc nhận vai phó trước |
| Chuyển lên thành phố để có cơ hội | Bạn không bị ràng buộc gia đình ở quê | Tìm cơ hội từ xa, khoá học ngắn hạn, luân chuyển tạm thời |
| Đi gặp thật nhiều người trong ngành | Bạn nạp năng lượng khi gặp người | Gặp ít mà sâu, một kèm một, chọn lọc kỹ |
| Đổi công ty hai ba năm một lần | Thị trường ngành bạn sôi động, bạn chịu được rủi ro | Đổi vai trong cùng tổ chức, học thêm mảng mới |
| Làm thêm giờ để được ghi nhận | Bạn không có trách nhiệm chăm sóc ai sau giờ làm | Làm rõ kết quả trong giờ, cho sếp thấy bằng sản phẩm |
Khi tập bóc tách như vậy vài lần, bạn sẽ quen tự hỏi "giả định ngầm là gì" ngay khi nghe một lời khuyên, và thấy cuộc trò chuyện với người cố vấn sâu hơn hẳn.
Nói không mà không mất lòng
Nhiều người ngại nói với người cố vấn rằng mình sẽ không làm theo, vì sợ họ nghĩ mình không trân trọng. Thực tế, im lặng không làm còn khiến họ phật lòng hơn, vì họ sẽ hỏi lại ở buổi sau, và bạn phải chọn giữa nói dối và thú nhận muộn.
Cách nói tốt có ba phần: ghi nhận phần đúng, nói rõ ràng buộc, đề xuất hướng khác. Một mẫu: "Em thấy anh nói đúng là em cần học sâu một kỹ năng thay vì học vụn. Nhưng hai năm tới em chưa thể nghỉ việc vì con còn nhỏ. Em đang nghĩ tới một khoá buổi tối sáu tháng, anh thấy cách đó có đạt được điều anh muốn không?" Câu cuối mời người cố vấn cùng nghĩ tiếp, biến lời từ chối thành một bước tiếp theo.
Không cần kể hết chuyện riêng để biện minh. Nói ở mức "vì lý do gia đình", "vì sức khoẻ" là đủ; người lâu năm thường hiểu và không hỏi thêm. Nếu họ gặng hỏi quá mức cần thiết hoặc tỏ ra khó chịu khi bạn không làm theo, hãy ghi nhận điều đó như một dấu hiệu về quan hệ.
Thời điểm nói cũng quan trọng. Nói ngay trong buổi gặp, khi người cố vấn vừa đưa ra lời khuyên, dễ nghe như bác bỏ. Nhiều khi tốt hơn là nhận lời khuyên, hỏi thêm cho rõ, rồi để vài ngày suy nghĩ thật. Nếu sau đó vẫn thấy không hợp, bạn nhắn ngắn hoặc nói ở đầu buổi sau, kèm những gì đã cân nhắc. Cách này cho người cố vấn thấy bạn đã nghiêm túc với lời họ, chứ không gạt đi theo phản xạ. Ví dụ giả định: anh Lộc, thợ điện lạnh ở An Giang, được khuyên mở cửa hàng riêng ngay năm nay. Anh xin một tuần để tính, rồi quay lại nói rằng anh sẽ nhận thêm việc ngoài giờ trước để thử lượng khách quen, và hỏi người cố vấn nên theo dõi những con số nào trong thời gian thử.
Giữ quyền quyết định của mình
Người cố vấn cho bạn góc nhìn, kinh nghiệm và câu hỏi. Quyết định vẫn là của bạn, vì bạn là người sống với hậu quả của nó. Điều này nghe hiển nhiên, nhưng khi người cố vấn là người bạn kính trọng, rất dễ trượt vào thói quen làm theo cho yên.
Một cách giữ quyền quyết định là trước mỗi buổi gặp về một lựa chọn lớn, viết ra mình đang nghiêng về hướng nào và vì sao. Sau buổi gặp, so lại: lời người cố vấn có thêm thông tin mới khiến mình đổi ý không, hay mình chỉ đổi vì nể? Nếu là vì thông tin mới, đổi ý là đúng. Nếu chỉ vì nể, nên nghĩ lại.
Người cố vấn tốt cũng muốn bạn tự quyết. Nhiều người lâu năm nói câu quen thuộc: "Anh kể cho em cách anh đã làm, còn em làm gì là việc của em." Khi bạn quyết khác lời họ và kể lại lý do, họ thường tôn trọng bạn hơn, vì thấy bạn đã suy nghĩ chứ không chỉ nghe.
Khi người cố vấn không chấp nhận bạn quyết khác
Phần lớn người cố vấn chấp nhận việc bạn không làm theo, nhất là khi bạn nói rõ lý do. Nhưng có người coi đó là sự thiếu tôn trọng, lặp đi lặp lại cùng lời khuyên ở mỗi buổi gặp, hay lạnh nhạt dần. Đây là một dấu hiệu đáng để ý, vì một quan hệ cố vấn lành mạnh không đòi hỏi bạn phải đồng ý mọi điều.
Bạn có thể thử nói thẳng một lần: rằng bạn rất quý những gì họ chia sẻ, nhưng có những quyết định bạn cần tự đưa ra theo hoàn cảnh của mình, và bạn vẫn muốn được nghe ý kiến của họ dù không phải lúc nào cũng làm theo. Nhiều người lâu năm thay đổi sau một cuộc trò chuyện như vậy.
Nếu không thay đổi, có thể quan hệ đã đến lúc chuyển sang nhịp thưa hơn, hoặc khép lại. Điều đó không xoá đi những gì bạn đã học được từ họ.
Câu hỏi thường gặp
Người cố vấn lớn tuổi khuyên theo kiểu ngày xưa, có nên nói thẳng là đã lỗi thời?
Không nên dùng chữ "lỗi thời", vì nó chạm vào lòng tự trọng mà không giúp gì. Kể cụ thể điều gì đã khác: cách tuyển dụng bây giờ, công cụ bây giờ, rồi hỏi họ nghĩ nguyên lý của lời khuyên áp dụng thế nào trong điều kiện đó. Phần lớn người lâu năm sẵn lòng điều chỉnh khi được cung cấp thông tin.
Làm sao biết mình đang viện cớ hoàn cảnh để né việc khó?
Tự hỏi nếu ràng buộc biến mất, mình có làm không. Nếu vẫn không muốn làm, có thể lời khuyên không hợp với mong muốn của bạn. Nếu muốn làm nhưng thấy sợ, có thể bạn đang dùng hoàn cảnh làm lá chắn. Kể thật cả hai khả năng với người cố vấn để họ giúp phân biệt.
Có nên làm theo một phần lời khuyên mà không nói với người cố vấn?
Nên nói. Người cố vấn cần biết bạn đã làm phần nào và vì sao bỏ phần còn lại, để lời khuyên sau sát hơn. Làm một phần mà không nói khiến họ hiểu sai về tình hình của bạn và có thể khuyên tiếp dựa trên giả định sai.
Hai người cố vấn khuyên hai hướng, cả hai đều không hợp thì sao?
Tìm nguyên lý chung đằng sau hai lời khuyên. Thường cả hai đều muốn bạn đạt một điều gì đó, chỉ khác cách làm. Khi đã thấy điều đó, bạn tự tìm cách thứ ba hợp với hoàn cảnh của mình, rồi kể lại với cả hai người để nghe góp ý.
Người cố vấn hiểu hoàn cảnh mình rồi vẫn khuyên vậy thì có nên nghe?
Đáng cân nhắc kỹ hơn. Có thể họ thấy rằng ràng buộc của bạn không cứng như bạn nghĩ, hoặc thấy cái giá của việc không làm lớn hơn bạn hình dung. Hỏi họ vì sao vẫn khuyên vậy dù biết hoàn cảnh, rồi tự quyết. Quyết định vẫn thuộc về bạn.
Từ chối lời khuyên nhiều lần có làm người cố vấn chán không?
Có thể, nếu bạn từ chối mà không nói lý do hay không đề xuất hướng khác. Nếu mỗi lần bạn đều tách được phần dùng được và kể lại đã làm gì với phần đó, người cố vấn sẽ thấy lời họ vẫn có tác dụng, chỉ là theo cách khác.