Với sinh viên, người cố vấn nghề dễ tìm nhất là những người đã ở quanh mình: giảng viên dạy môn chuyên ngành, anh chị khoá trên đã đi làm vài năm, và người hướng dẫn ở nơi thực tập. Bạn chưa cần một người nổi tiếng trong ngành; bạn cần một người đi trước vài bước, sẵn lòng kể thật về nghề và trả lời những câu hỏi mà giáo trình không có.
Bài này viết cho sinh viên năm ba, năm cuối và người vừa ra trường. Nó đi qua những nguồn tìm người, những câu hỏi đáng hỏi ở tuổi này, cách giữ liên lạc khi bạn chưa có gì để đáp lại, và những lỗi người mới hay mắc. Cố vấn học tập ở trường, người lo chuyện tín chỉ và học vụ, là một vai khác; ở đây chỉ bàn chuyện cố vấn về nghề. Tên người là ví dụ giả định.
Sinh viên cần cố vấn để làm gì
Ở tuổi hai mươi, câu hỏi về nghề thường rất rộng: ngành mình học ra làm được những việc gì, mỗi việc ngày thường trông ra sao, mình hợp với hướng nào, nên học thêm gì trong hai năm còn lại. Sách hướng nghiệp và các buổi giới thiệu ngành trả lời phần chung. Phần riêng cho bạn, như mình có nên theo kiểm toán dù ngại giao tiếp, hay nên chọn công ty lớn hay nhỏ cho năm đầu, chỉ người làm thật mới giúp bạn nghĩ rõ được.
Người cố vấn còn giúp sinh viên tránh hai sai lầm phổ biến. Một là chọn theo tin đồn: ngành này "hot", việc kia lương cao, mà không biết cái giá phải trả mỗi ngày. Hai là chọn theo nỗi sợ: không dám thử một hướng vì nghe ai đó kể khó. Một người đang làm trong nghề kể lại cả cái hay lẫn cái mệt giúp bạn chọn bằng thông tin thật.
Cuối cùng, người cố vấn cho bạn hình mẫu gần. Thấy một anh chị khoá trên năm năm trước cũng bối rối như mình, giờ đã vững trong nghề, nhiều sinh viên bớt hoang mang hơn bất cứ lời động viên nào.
Bốn nguồn tìm người ngay trong tầm tay
Giảng viên chuyên ngành, nhất là người còn làm nghề bên ngoài. Nhiều giảng viên vừa dạy vừa làm dự án, làm ở doanh nghiệp, bệnh viện, công trường. Họ biết nghề đang cần gì. Ở lại sau giờ học hỏi một câu cụ thể, đến giờ tiếp sinh viên nếu có, là cách mở đầu tự nhiên.
Anh chị khoá trên đã đi làm ba đến bảy năm. Họ còn nhớ rõ cảm giác của bạn bây giờ và đã đủ lâu trong nghề để kể thật. Hội cựu sinh viên, nhóm lớp cũ của khoa, giảng viên chủ nhiệm thường biết ai đang làm gì.
Người hướng dẫn ở nơi thực tập. Đây là người đã thấy bạn làm việc thật. Một kỳ thực tập nghiêm túc thường là khởi đầu tốt nhất cho quan hệ cố vấn kéo dài sau đó.
Khách mời các buổi nói chuyện nghề ở trường. Người đã nhận lời tới nói chuyện với sinh viên thường sẵn lòng trả lời thêm. Hỏi một câu tốt trong buổi đó, rồi nhắn cảm ơn kèm một câu hỏi tiếp theo, là cách quen biết lịch sự.
Những câu hỏi đáng hỏi ở tuổi sinh viên
Thời gian người đi làm dành cho bạn có hạn, nên câu hỏi nên là những điều chỉ người trong nghề trả lời được:
- Một ngày làm việc bình thường của anh chị gồm những việc gì, việc nào chiếm nhiều thời gian nhất?
- Năm đầu đi làm, điều gì làm anh chị bất ngờ nhất so với lúc còn đi học?
- Môn nào ở trường anh chị thấy dùng nhiều nhất, môn nào ước gì mình học kỹ hơn?
- Nếu được làm lại năm cuối đại học, anh chị sẽ làm khác điều gì?
- Với người tính cách như em, em nên thử những vai nào trong nghề trước?
- Kỳ thực tập nên chọn nơi lớn để học quy trình hay nơi nhỏ để được làm nhiều việc?
- Có điều gì về nghề mà người ngoài thường hiểu sai?
Tránh những câu tự tìm được trong vài phút, như điểm chuẩn hay chương trình học. Cũng nên tránh hỏi thẳng mức lương của người đối diện; nếu muốn hiểu thu nhập trong nghề, hỏi chung về các yếu tố quyết định thu nhập ở từng vị trí sẽ lịch sự hơn.
Giữ liên lạc khi bạn chưa có gì để đáp lại
Nhiều sinh viên ngại tìm cố vấn vì thấy mình chỉ nhận mà không cho được gì. Thật ra người đi làm không trông đợi sinh viên trả ơn bằng thứ gì to tát. Điều họ quý nhất là thấy lời mình nói có tác dụng: bạn đã chọn môn tự chọn theo gợi ý của họ, đã xin được kỳ thực tập nhờ cách họ chỉ, đã quyết được hướng đi sau buổi nói chuyện.
Vì vậy cách giữ liên lạc tốt nhất là báo tin. Vài tháng một lần, nhắn ngắn: em đã làm gì, kết quả ra sao, và cảm ơn. Không cần kèm câu hỏi mới. Khi có tin vui như tốt nghiệp, nhận việc, hãy báo cho người cố vấn sớm, họ sẽ nhớ bạn lâu.
Bạn cũng có những thứ để cho: giúp họ hiểu sinh viên bây giờ nghĩ gì về nghề, giới thiệu bạn bè giỏi khi họ tìm thực tập sinh, chia sẻ một tài liệu hay mà họ chưa đọc. Ví dụ giả định: em Vy, sinh viên năm ba ngành công nghệ thực phẩm tại Cần Thơ, giới thiệu hai bạn cùng lớp khi người cố vấn của em, một kỹ sư ở nhà máy chế biến thuỷ sản, cần người thực tập. Từ đó quan hệ của hai bên thành hai chiều rõ ràng hơn.
Lỗi hay gặp của sinh viên khi tìm cố vấn
Những lỗi dưới đây phổ biến ở người lần đầu đi tìm người dẫn đường. Phần lớn sửa được bằng thay đổi nhỏ.
| Lỗi | Vì sao không ổn | Làm thế nào thay |
|---|---|---|
| Nhờ cố vấn để xin việc | Người kia thấy mình bị dùng như cửa sau | Học hỏi trước, chuyện giới thiệu để đến tự nhiên |
| Gửi tin nhắn giống nhau cho hàng chục người | Người nhận nhận ra ngay, ít ai trả lời | Viết riêng cho ba bốn người hợp nhất |
| Hỏi quá rộng: "anh định hướng giúp em" | Người kia không biết bắt đầu từ đâu | Hỏi về một lựa chọn cụ thể đang phân vân |
| Biến mất sau khi được giúp | Người cố vấn không biết lời khuyên có tác dụng không | Báo lại kết quả, dù tốt hay chưa tốt |
| Chỉ tìm người ở thành phố lớn, công ty lớn | Bỏ qua người hợp hơn ở gần mình | Tìm cả ở doanh nghiệp địa phương, cơ sở nhỏ |
| Ngại hỏi vì sợ câu hỏi ngớ ngẩn | Mất cơ hội học điều cơ bản nhất | Nói thẳng là mình mới, hỏi thật |
Lỗi đầu tiên đáng lưu ý nhất. Rất nhiều cơ hội việc làm tốt đến từ người cố vấn, nhưng hầu như luôn đến sau khi họ đã biết bạn qua nhiều lần trao đổi, không đến từ một lời xin trong buổi gặp đầu.
Từ người hướng dẫn thực tập thành người cố vấn lâu dài
Kỳ thực tập là cơ hội hiếm để người đi trước thấy bạn làm việc thật trong vài tuần đến vài tháng. Để quan hệ đó kéo dài sau kỳ thực tập, cách bạn kết thúc quan trọng không kém cách bạn làm.
Tuần cuối, xin người hướng dẫn mười lăm phút để hỏi họ thấy bạn mạnh ở đâu, cần sửa gì, và nếu là họ thì họ sẽ học thêm gì trong năm cuối. Ghi lại, cảm ơn, và nói rằng bạn muốn được báo lại sau vài tháng. Phần lớn người hướng dẫn quý những thực tập sinh hỏi điều này, vì nó cho thấy bạn nghiêm túc với nghề chứ không chỉ cần con dấu xác nhận.
Sau đó, giữ lời: vài tháng sau nhắn kể bạn đã làm gì với góp ý đó. Ví dụ giả định: anh Nam thực tập ở một văn phòng kiến trúc tại Đà Nẵng, được người hướng dẫn góp ý nên luyện vẽ tay nhanh. Ba tháng sau anh gửi lại vài trang phác thảo mới và hỏi tiếp. Người hướng dẫn trả lời kỹ, và hai người giữ liên lạc tới khi anh ra trường, rồi lâu hơn nữa.
Sinh viên ở trường tỉnh và sinh viên đi làm thêm
Nếu bạn học ở một trường xa trung tâm, nơi ngành mình học có ít doanh nghiệp, đừng vội nghĩ mình thiệt. Doanh nghiệp địa phương, cơ quan chuyên môn ở tỉnh, những người làm nghề ở quê bạn đều là nguồn tốt, và họ thường có nhiều thời gian cho sinh viên hơn người ở thành phố lớn. Với người ở xa, cuộc gọi video và tin nhắn giúp bạn giữ liên lạc với anh chị khoá trên đã ra làm ở nơi khác.
Nếu bạn đang đi làm thêm, kể cả việc không liên quan đến ngành học như phục vụ quán, bán hàng, giao hàng, thì người quản lý ca, chủ tiệm cũng có thể dạy bạn rất nhiều điều dùng được ở mọi nghề: giữ giờ, xử lý khách khó, làm việc nhóm dưới áp lực. Đừng coi nhẹ những người cố vấn không có danh nghĩa này.
Ở cả hai trường hợp, nguyên tắc vẫn vậy: hỏi cụ thể, tôn trọng thời gian, báo lại kết quả. Người cố vấn tốt cho sinh viên không cần chức danh lớn; họ cần đi trước bạn vài bước và muốn giúp.
Khi bạn là người đầu tiên trong nhà theo nghề này
Nhiều sinh viên là người đầu tiên trong gia đình học đại học, hay đầu tiên theo một nghề mà cả họ chưa ai làm. Bố mẹ thương và ủng hộ, nhưng không kể được cho bạn một buổi phỏng vấn ở công ty kiểm toán diễn ra thế nào, hay người mới vào bệnh viện làm điều dưỡng cần biết gì. Những bạn có người thân trong nghề có sẵn một người cố vấn ở nhà; bạn thì phải tự tìm.
Với hoàn cảnh này, người cố vấn càng quan trọng, và cũng càng nên tìm sớm. Đừng ngại nói thẳng với người được nhờ rằng gia đình mình không ai làm nghề này nên có những điều rất cơ bản mình chưa biết. Câu đó không làm bạn kém đi; nó giúp người kia biết nên bắt đầu giải thích từ đâu, và phần lớn người đi trước sẽ kiên nhẫn hơn khi hiểu hoàn cảnh.
Bạn cũng nên ghi lại những gì học được để sau này kể cho em út, họ hàng đi sau. Người đầu tiên mở đường trong nhà thường trở thành người cố vấn đầu tiên cho thế hệ kế tiếp, và vòng truyền lại kinh nghiệm bắt đầu từ chính bạn.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên năm nhất đã nên tìm cố vấn chưa?
Năm nhất có thể bắt đầu bằng những cuộc trò chuyện nghề với giảng viên và anh chị khoá trên để hiểu ngành rộng ra sao. Quan hệ cố vấn đều đặn thường hợp hơn từ năm hai, năm ba, khi bạn bắt đầu chọn hướng chuyên sâu, chọn nơi thực tập và có câu hỏi cụ thể hơn.
Nhờ giảng viên làm cố vấn có bị coi là xin điểm không?
Nếu bạn hỏi về nghề, về hướng đi, không liên quan tới bài thi hay điểm số, phần lớn giảng viên hiểu và quý sinh viên chủ động. Nên tránh nhờ giảng viên đang chấm môn của bạn trong học kỳ đó, hoặc chờ đến khi môn học kết thúc rồi mới hỏi chuyện nghề lâu dài.
Sinh viên có nên trả phí cho người cố vấn không?
Phần lớn quan hệ cố vấn với sinh viên là miễn phí, qua thầy cô, khoá trên, nơi thực tập. Nên dè chừng những lời mời trả phí để được "kèm cặp lên vị trí cao", hứa việc làm hay thu nhập chắc chắn. Nếu cân nhắc dịch vụ có phí, hỏi kỹ người cố vấn đã làm gì trong nghề trước khi đặt.
Không quen anh chị khoá trên nào thì bắt đầu ra sao?
Hỏi giảng viên chủ nhiệm hoặc văn phòng khoa xem có danh sách cựu sinh viên hay nhóm cựu sinh viên không. Tham gia các buổi giao lưu cựu sinh viên nếu trường tổ chức. Một câu nhắn ngắn kiểu "em là sinh viên khoá sau cùng ngành, muốn hỏi anh chị vài câu về năm đầu đi làm" thường được trả lời.
Người cố vấn khuyên chọn hướng khác với mong muốn của gia đình thì sao?
Người cố vấn cho bạn thông tin về nghề, gia đình cho bạn góc nhìn về hoàn cảnh và mong đợi. Hãy mang thông tin cụ thể từ người cố vấn về nói chuyện với gia đình, thay vì chỉ nói "anh ấy bảo vậy". Quyết định cuối là của bạn, cân cả hai phía.
Có nên nhờ người cố vấn xem CV xin thực tập không?
Được, nếu quan hệ đã có vài lần trao đổi và người kia sẵn lòng. Hãy gửi bản đã tự sửa kỹ, kèm vị trí bạn định nộp, và hỏi một hai điểm cụ thể bạn còn băn khoăn. Đừng gửi bản nháp thô và nhờ sửa toàn bộ, người kia sẽ thấy đó là việc của bạn.