Cầm tay chỉ việc hiệu quả không phải là làm cho người học xem rồi bảo họ làm lại, mà là đi qua bốn nhịp: người dạy làm mẫu và nói to suy nghĩ, hai người làm cùng, người học làm thử có người dạy đứng xem, rồi người học tự làm và báo lại. Bỏ nhịp nào cũng để lại một lỗ hổng mà về sau phải trả bằng hàng hỏng hoặc khách phàn nàn.
Nhiều người lâu năm giỏi việc nhưng dạy không ra người, không phải vì giấu nghề mà vì chưa ai chỉ cho họ cách dạy. Bài này dành cho thợ cả, tổ trưởng, chủ tiệm, điều dưỡng trưởng hay bất kỳ ai đang được giao kèm một người mới bên cạnh, và cho cả người học muốn biết mình nên đòi hỏi gì ở người dạy.
Vì sao "xem rồi làm theo" thường không đủ
Khi người lâu năm làm mẫu, họ làm nhanh và trơn. Người học nhìn thấy kết quả nhưng không thấy những quyết định nhỏ ở giữa: vì sao dừng ở đây, vì sao nhìn chỗ kia, vì sao đổi dụng cụ. Đến lượt mình làm, người học bắt chước được động tác bên ngoài mà không có phán đoán bên trong, nên chỉ cần tình huống lệch một chút là lúng túng.
Vấn đề thứ hai là người dạy làm mẫu một lần rồi coi như đã dạy. Trong khi đó người mới cần thấy cùng một việc ở vài tình huống khác nhau mới tách được đâu là cốt lõi, đâu là chi tiết của riêng lần đó. Một lần xem chỉ đủ để họ biết việc này tồn tại.
Vấn đề thứ ba nằm ở cách sửa. Nhiều người dạy thấy người học làm sai thì giật lấy làm luôn cho nhanh. Việc xong, nhưng người học mất cơ hội cảm nhận chỗ sai trên chính tay mình. Lần sau họ vẫn sai đúng chỗ đó, và người dạy kết luận "đứa này chậm". Phần lớn trường hợp, người học không chậm, họ chỉ chưa bao giờ được tự sửa.
Bốn nhịp cầm tay chỉ việc
Bốn nhịp dưới đây áp dụng cho hầu hết công việc thực hành, từ làm bếp, sửa máy, may đo tới làm sổ sách hay chăm sóc người bệnh (phần chuyên môn y khoa theo quy định của cơ sở). Mỗi nhịp có một mục tiêu riêng:
- Làm mẫu và nói to suy nghĩ. Người dạy làm chậm hơn bình thường và nói ra điều mình đang để ý: "Giờ nhìn màu dầu, thấy hơi sậm là phải thay". Mục tiêu là cho người học thấy phán đoán, không chỉ thấy động tác. Làm mẫu ít nhất hai lần ở hai tình huống hơi khác nhau.
- Làm cùng nhau. Người học làm phần dễ, người dạy làm phần khó, rồi đổi dần. Ở nhịp này người học bắt đầu dùng tay mình nhưng vẫn có lưới an toàn. Người dạy hỏi: "Bước tiếp theo em định làm gì, vì sao?" trước khi người học làm.
- Người học làm thử, người dạy đứng xem. Người dạy để tay sau lưng, chỉ can thiệp khi sắp có nguy hiểm hoặc hỏng nặng. Lỗi nhỏ để người học tự gặp rồi hỏi lại sau. Đây là nhịp khó nhất với người dạy vì phải nhịn.
- Người học tự làm và báo lại. Người học làm một mình, sau đó kể lại đã làm gì, chỗ nào chưa chắc. Người dạy kiểm kết quả và chọn một điểm để góp ý, không quá ba điểm một lần.
Tốc độ đi qua bốn nhịp khác nhau theo việc. Thay khăn trải bàn có thể xong trong một buổi; căn chỉnh một cỗ máy có thể mất nhiều tuần ở nhịp ba. Điều cần giữ là thứ tự, không phải thời gian.
Nói to suy nghĩ khi làm mẫu: khó hơn tưởng
Nhịp đầu tiên nghe đơn giản nhưng lại khó nhất với người lâu năm, vì như đã nói, phần lớn phán đoán của họ đã thành tự động. Một cách tập là trước khi làm mẫu, người dạy tự hỏi: "Lần cuối người mới làm hỏng việc này, họ hỏng ở đâu?". Chỗ đó chính là chỗ cần nói to khi làm mẫu.
Cách thứ hai là chia việc thành điểm quyết định chứ không chia thành bước. Bước là "đổ nước, bật lửa, chờ sôi". Điểm quyết định là "lúc nào biết nước đủ", "lửa to hay nhỏ, vì sao", "nếu thấy bọt đục thì làm gì". Người học cần những câu trả lời ở điểm quyết định hơn là danh sách bước.
Cách thứ ba là để người học hỏi chen ngang. Nhiều người dạy không thích bị cắt lời, nhưng câu hỏi chen ngang là dấu hiệu người học đang theo kịp. Nếu cả buổi làm mẫu mà người học im lặng, thường là họ đã lạc từ đầu và không dám nói.
Ví dụ giả định: chị Hạnh làm bếp chính một quán phở ở Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình, kèm cậu Tùng mới vào. Thay vì bảo "nêm cho vừa", chị nói to khi nêm: nếm lần đầu thấy gì, vì sao chưa thêm muối mà thêm đường phèn trước, vì sao nếm lại sau năm phút chứ không nếm ngay. Tùng ghi lại ba câu đó vào sổ, tuần sau đã biết hỏi đúng chỗ.
Sửa lỗi người học thế nào cho có ích
Sửa đúng lúc, không sửa liên tục. Lỗi nguy hiểm thì dừng ngay. Lỗi không nguy hiểm thì để người học làm hết rồi mới nói, vì dừng liên tục làm họ mất mạch và mất tự tin.
Hỏi trước khi nói. Câu "em thấy chỗ nào chưa ổn?" giúp người học tự nhìn lại. Nhiều khi họ đã tự thấy lỗi; khi đó bạn chỉ cần xác nhận và hỏi cách sửa.
Mỗi lần một điểm. Người học chỉ tiếp thu được một hai điều sau mỗi lần làm. Danh sách mười lỗi chỉ khiến họ nhớ cảm giác bị chê, không nhớ được lỗi nào.
Tách lỗi tay nghề với lỗi thái độ. Làm sai vì chưa biết khác với làm ẩu vì không để ý. Lỗi thứ nhất cần dạy thêm, lỗi thứ hai cần nói thẳng về kỳ vọng. Trộn hai thứ làm người học thấy oan.
Nói cả chỗ làm đúng. Chỉ ra cụ thể điều người học đã làm tốt để họ biết giữ nó. "Hôm nay em canh lửa chuẩn hơn hôm qua" có ích hơn "được đấy".
Dấu hiệu người học đã sẵn sàng chuyển nhịp
Chuyển nhịp quá sớm thì người học hoảng, quá muộn thì họ chán và người dạy kiệt sức. Một số dấu hiệu giúp bạn quyết định:
- Người học nói trước được bước tiếp theo và lý do, trước khi bạn hỏi.
- Khi gặp tình huống hơi lệch, họ dừng lại hỏi thay vì cứ làm theo thói quen.
- Họ tự phát hiện lỗi của mình trong lúc làm, không đợi tới khi xong.
- Họ bắt đầu hỏi "nếu... thì sao", tức là đang tự dựng mẫu tình huống trong đầu.
- Kết quả ổn định qua ba bốn lần liên tiếp, không phải chỉ một lần may.
- Họ biết khi nào việc vượt sức mình và cần gọi người khác.
Dấu hiệu cuối cùng quan trọng nhất. Người học biết giới hạn của mình an toàn hơn nhiều so với người học tự tin quá sớm. Trong nghề có rủi ro an toàn như điện, xây dựng, bếp nóng, máy móc, tiêu chí này phải đạt trước khi để họ làm một mình. Ngược lại, nếu người học đã có đủ dấu hiệu mà vẫn bị giữ ở nhịp làm cùng, họ sẽ mất hứng và bắt đầu nghĩ mình không được tin.
Những bẫy người dạy lâu năm hay mắc
Bẫy đầu tiên là dạy theo cách mình được dạy. Nếu ngày xưa bạn học bằng cách bị quát và tự mò, rất dễ nghĩ đó là cách đúng vì "mình cũng thành nghề đấy thôi". Nhưng bạn thành nghề có thể là bất chấp cách dạy đó, và nhiều người cùng lứa đã bỏ nghề giữa chừng mà bạn không còn nhớ tới.
Bẫy thứ hai là dạy quá nhiều trong một lần. Người lâu năm biết nhiều, gặp người chịu nghe thì muốn truyền hết. Kết quả là người học ngợp và nhớ được rất ít. Một buổi tốt thường chỉ xoay quanh một kỹ năng hoặc một loại tình huống.
Bẫy thứ ba là không cho người học sai. Ở nhịp ba, lỗi nhỏ là học phí rẻ nhất người học từng trả. Người dạy giành làm vì sợ hỏng việc thì người học mãi ở nhịp hai.
Bẫy thứ tư là quên rằng mình cũng có thể sai. Có những cách làm ngày xưa đúng, nay vật liệu hay quy chuẩn an toàn đã khác. Khi người học hỏi lại "sao không làm kiểu này", đó có thể là lúc bạn học được điều mới chứ không phải bị thách thức.
Người học nên chủ động thế nào
Người được cầm tay chỉ việc không chỉ ngồi chờ. Trước mỗi buổi, xác định mình muốn làm được điều gì sau buổi đó, và nói ra với người dạy. Trong buổi, ghi lại câu người dạy nói ở điểm quyết định, không ghi lại các bước vì bước thì dễ nhớ. Sau buổi, tự làm lại khi còn nhớ, rồi mang câu hỏi mới tới lần sau.
Khi người dạy giật việc làm hộ, bạn nói nhẹ nhàng: "Anh để em thử thêm một lần, sai thì anh chỉ chỗ sai cho em". Phần lớn người dạy sẽ đồng ý, vì họ cũng mệt khi phải làm thay.
Nếu nơi làm việc có nhiều người lâu năm, đừng chỉ học một người. Mỗi người có một thế mạnh và một thói quen riêng; học cạnh hai ba người giúp bạn tách được đâu là nguyên tắc chung của nghề, đâu là cách riêng của từng người. Khi hai người chỉ hai cách khác nhau, hỏi cả hai vì sao chọn cách đó thay vì hỏi ai đúng. Câu trả lời thường cho thấy mỗi cách hợp với một điều kiện, và đó lại là một mảnh kinh nghiệm quý.
Cuối cùng, ghi nhận công của người dạy. Kèm người mới tốn thời gian và sức mà hiếm khi được tính vào lương. Một lời cảm ơn cụ thể, hay báo lại kết quả khi bạn làm được việc khó lần đầu, là thứ giữ cho người lâu năm còn muốn dạy tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Cầm tay chỉ việc khác đào tạo trong lớp ở điểm nào?
Đào tạo trong lớp hợp với kiến thức nói ra được và cần nhiều người học cùng lúc. Cầm tay chỉ việc hợp với kỹ năng thực hành, phán đoán tại chỗ và những thứ phải cảm bằng tay. Hai cách bổ sung cho nhau, lớp học cho nền, làm cùng cho tay nghề.
Một người lâu năm kèm được bao nhiêu người mới cùng lúc?
Ở nhịp làm cùng và làm thử, thường chỉ một hai người, vì người dạy phải theo sát. Ở nhịp tự làm có thể nhiều hơn. Giao một người kèm năm người mới cùng lúc dễ dẫn tới mỗi người được một ít, không ai qua được nhịp ba.
Người học lớn tuổi hơn người dạy thì có khác không?
Cách dạy giống nhau, chỉ cần tôn trọng kinh nghiệm sống và kinh nghiệm nghề khác họ đã có. Hỏi họ từng làm việc tương tự ở đâu để nối vào, và để họ tự đề xuất cách làm trước khi góp ý.
Có nên quay video lúc làm mẫu không?
Có thể, nếu được người dạy đồng ý và không quay khách hàng hay thông tin riêng. Video giúp người học xem lại động tác, nhưng không thay được nhịp làm cùng và làm thử, vì video không sửa được tay người học.
Làm sao biết người dạy đang giấu nghề hay chỉ dạy kém?
Người giấu nghề thường tránh làm mẫu ở việc khó và trả lời lảng khi bị hỏi lý do. Người dạy kém thì sẵn lòng làm mẫu nhưng nói không rõ. Với người dạy kém, hỏi về từng lần cụ thể thường đủ để họ nói ra.
Người dạy nóng tính, hay quát thì người học nên làm gì?
Tách phần nghề khỏi giọng nói: ghi lại nội dung góp ý, bỏ qua phần cảm xúc nếu nó chưa vượt giới hạn. Nếu bị xúc phạm, doạ nạt hay bị bắt làm việc nguy hiểm, cần nói với người quản lý hoặc tìm chỗ học khác.