Khi một doanh nghiệp gia đình chuẩn bị chuyển từ thế hệ sáng lập sang con cháu, người cố vấn từ bên ngoài có giá trị nhất ở chỗ đứng giữa: giúp hai thế hệ nói ra điều khó nói, nhìn công việc bằng số liệu thay vì cảm xúc, và giữ cho chuyện kinh doanh không bị trộn lẫn hoàn toàn với chuyện nhà.
Người được mời vào vai này thường là bạn lâu năm của người sáng lập, một người từng làm quản lý cấp cao trong ngành, hoặc một người kỳ cựu được cả hai thế hệ nể. Bài này dành cho bạn nếu đang được mời vào vai đó. Phần lập kế hoạch kế nhiệm, chọn người kế nhiệm và lộ trình chuyển giao từ phía chủ doanh nghiệp đã có nhiều tài liệu; ở đây bàn chuyện bạn, người cố vấn, đứng ở đâu và làm gì.
Vì sao doanh nghiệp gia đình cần người ngoài trong lúc chuyển thế hệ
Trong gia đình, mọi cuộc nói chuyện về doanh nghiệp đều mang theo lịch sử của cả gia đình. Người cha nói "con chưa đủ kinh nghiệm" có thể chỉ là nhận xét về công việc, nhưng người con nghe thành "con chưa bao giờ làm cha hài lòng". Người con đề xuất đổi mới, người cha nghe thành "con chê cả đời cha làm sai". Những cuộc nói chuyện như vậy dễ kết thúc bằng im lặng hoặc cãi vã.
Người ngoài không mang theo lịch sử đó. Khi bạn hỏi người sáng lập "anh muốn công ty ra sao sau mười năm nữa khi anh không còn điều hành", câu hỏi đó chỉ là một câu hỏi. Khi bạn nói với người con "kế hoạch này hay nhưng chưa tính tới dòng tiền mùa thấp điểm", đó chỉ là góp ý về kế hoạch.
Thêm nữa, trong lúc chuyển giao, mỗi thế hệ có những nỗi lo không tiện nói với thế hệ kia. Người sáng lập lo mất vai trò, lo con làm hỏng thứ mình gây dựng, lo cuộc sống sau khi rút. Người kế nhiệm lo không được tin, lo bị so sánh, lo những người làm lâu năm không phục. Người cố vấn là nơi cả hai dám nói ra những nỗi lo đó, và đôi khi giúp họ nói với nhau.
Ba vai của người cố vấn trong lúc chuyển thế hệ
Người phiên dịch giữa hai thế hệ. Giúp người sáng lập hiểu vì sao người kế nhiệm muốn thay đổi, và giúp người kế nhiệm hiểu vì sao người sáng lập làm như họ đã làm. Nhiều cách làm cũ có lý do mà thế hệ sau không biết; nhiều đề xuất mới có cơ sở mà thế hệ trước chưa thấy.
Người giữ cuộc nói chuyện trên mặt kinh doanh. Khi tranh luận trượt sang chuyện cá nhân, đưa về câu hỏi cụ thể: số liệu nói gì, khách hàng cần gì, rủi ro là gì. Bạn không giải quyết chuyện gia đình, bạn giữ cho chuyện kinh doanh được bàn một cách tỉnh táo.
Người kèm người kế nhiệm. Ở nhiều nhà, người cố vấn còn đóng vai cố vấn nghề nghiệp cho người kế nhiệm: góp ý cách quản lý người làm lâu năm, cách xây uy tín riêng, cách ra quyết định khi chưa chắc. Người kế nhiệm thường khó hỏi những điều này với chính cha mẹ.
Không phải người phân xử. Bạn không chọn ai làm người kế nhiệm, không chia tài sản, không quyết ai đúng ai sai trong chuyện nhà. Những quyết định đó thuộc về gia đình, và khi đi vào tài sản, thừa kế, cần người có chuyên môn pháp lý.
Những câu hỏi người cố vấn giúp gia đình trả lời
Phần lớn xung đột trong chuyển giao bắt nguồn từ những câu hỏi chưa ai dám đặt ra. Người cố vấn có thể đặt chúng lên bàn một cách bình thản:
- Người sáng lập dự định rút khỏi điều hành khi nào, theo từng bước nào, và sau đó giữ vai gì?
- Ai quyết định những việc gì trong giai đoạn chuyển tiếp? Khi hai thế hệ bất đồng thì ai có tiếng nói cuối cùng?
- Những người con không làm trong doanh nghiệp có quyền lợi và tiếng nói ra sao?
- Những người làm lâu năm, có công gây dựng, được đối xử thế nào khi người quản lý mới lên?
- Người sáng lập sống bằng gì sau khi rút? Thu nhập đó có gây áp lực lên doanh nghiệp không?
- Nếu người kế nhiệm không hợp, hoặc không muốn tiếp tục, phương án dự phòng là gì?
Người cố vấn không cần có đáp án. Việc của bạn là giúp các câu hỏi được nói ra sớm, khi mọi người còn bình tĩnh, thay vì nổ ra vào lúc khủng hoảng như khi người sáng lập ốm nặng. Những câu hỏi liên quan tới tài sản, cổ phần, thừa kế cần được gia đình bàn với người am hiểu pháp luật theo Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Doanh nghiệp 2020.
Đừng quên những người làm lâu năm trong doanh nghiệp
Trong mọi cuộc chuyển giao thế hệ, có một nhóm người ít được hỏi ý kiến nhưng lại quyết định thành bại: những người đã làm cùng người sáng lập mười, hai mươi năm. Kế toán trưởng, quản đốc, người phụ trách bán hàng lâu năm. Họ giữ phần lớn kinh nghiệm vận hành, và họ có nỗi lo riêng: người chủ mới có giữ mình không, có coi trọng công sức của mình không.
Người cố vấn có thể giúp gia đình nhìn thấy nhóm này. Gợi ý người kế nhiệm dành thời gian ngồi với từng người lâu năm, hỏi họ về công việc và lắng nghe trước khi thay đổi. Gợi ý người sáng lập tự mình nói với họ về kế hoạch chuyển giao, thay vì để họ nghe qua tin đồn. Một câu từ người sáng lập như "từ nay anh Khoa điều hành, nhưng mọi người vẫn là những người cha tin nhất" có sức nặng mà không văn bản nào thay được.
Người lâu năm cũng có thể trở thành cầu nối cho người kế nhiệm. Khi họ được tôn trọng và được giao vai rõ ràng, như kèm người kế nhiệm ở mảng vận hành, họ giúp chuyển giao êm hơn nhiều. Khi họ bị gạt ra, họ có thể rời đi, mang theo kinh nghiệm và đôi khi cả khách hàng.
Với người cố vấn, việc nói chuyện với nhóm này cũng cho bạn thông tin quý: họ thường nhìn thấy những điều cả hai thế hệ chủ không thấy, vì họ đứng ở giữa và làm việc với cả hai.
Giữ vai trung lập khi cả hai phía cùng muốn kéo bạn về
Đây là phần khó nhất. Người cố vấn thường được mời bởi một bên, phổ biến là người sáng lập, và tự nhiên có cảm tình với người mời. Người kế nhiệm biết điều đó và có thể nghi ngờ bạn là "người của bố". Ngược lại, nếu bạn gần gũi người kế nhiệm, người sáng lập có thể thấy bị phản bội.
Cách giữ trung lập bắt đầu từ thoả thuận ban đầu: nói rõ với cả hai thế hệ rằng bạn là cố vấn cho doanh nghiệp và cho quá trình chuyển giao, không phải cho riêng ai. Những gì một bên kể riêng với bạn sẽ được giữ kín, trừ khi họ đồng ý chia sẻ. Bạn sẽ nói thẳng với cả hai khi thấy điều gì không ổn.
Trong thực tế, nên gặp riêng từng bên định kỳ và gặp chung khi cần bàn quyết định. Khi gặp riêng, tránh nghe một bên nói xấu bên kia mà không phản hồi; khuyến khích họ nói thẳng với nhau, và đề nghị giúp chuẩn bị cho cuộc nói chuyện đó.
Nếu đến một lúc bạn thấy mình không còn giữ được trung lập, vì quá thân với một bên hay vì đã có quan điểm rõ ràng về một tranh chấp, nên nói thật với gia đình và cân nhắc lùi lại. Một người cố vấn bị coi là thiên vị có thể làm xung đột tệ hơn.
Ví dụ giả định: nhà máy xay xát hai thế hệ
Ví dụ giả định: ông Tư gây dựng một nhà máy xay xát lúa gạo ở An Giang từ hơn ba mươi năm trước. Con trai ông, anh Khoa, học kinh tế ở thành phố về, muốn đầu tư dây chuyền mới và bán gạo đóng gói thay vì chỉ bán sỉ. Hai cha con cãi nhau nhiều lần, ông Tư cho rằng con mạo hiểm, anh Khoa cho rằng cha bảo thủ.
Ông Tư mời anh Bình, bạn làm ăn lâu năm từng điều hành một công ty lương thực, làm cố vấn. Anh Bình gặp riêng mỗi người hai lần trước khi ngồi chung. Với ông Tư, anh hỏi ông lo điều gì nhất; ông thú nhận ông sợ vay nợ, vì từng suýt mất nhà máy do vay quá tay. Với anh Khoa, anh hỏi kế hoạch đã tính dòng tiền từng tháng chưa; anh Khoa chưa tính kỹ.
Buổi ngồi chung, anh Bình đề nghị một phương án từng bước: thử đóng gói một dòng sản phẩm nhỏ bằng máy thuê, không vay, trong một năm. Nếu số liệu tốt mới bàn chuyện dây chuyền. Ông Tư đồng ý vì không phải vay; anh Khoa đồng ý vì được làm thử. Sau năm đó, cả nhà ngồi lại với số liệu thật, và cuộc nói chuyện dễ hơn nhiều so với lần đầu.
Khi nào người cố vấn nên rút lui
Vai cố vấn trong chuyển giao thế hệ nên có điểm kết thúc. Khi người kế nhiệm đã điều hành vững, người sáng lập đã an tâm với vai mới, các thoả thuận gia đình đã rõ, người cố vấn nên giảm dần vai của mình. Ở lại quá lâu có thể khiến người kế nhiệm thấy mình vẫn chưa được tin tự quyết.
Cũng có lúc nên rút sớm hơn dự định: khi xung đột gia đình đã thành tranh chấp pháp lý, khi một bên yêu cầu bạn làm điều trái với vai trung lập, hoặc khi bạn được yêu cầu che giấu thông tin quan trọng với thành viên khác trong gia đình. Rút lui khi đó là cách bảo vệ cả bạn và gia đình.
Dù rút vì lý do gì, nên rút có bàn giao: nói chuyện với cả hai thế hệ, nhìn lại những gì đã làm được, và nếu cần thì giới thiệu người có chuyên môn phù hợp hơn như luật sư, chuyên gia tư vấn gia đình doanh nghiệp. Bài về rời vai cố vấn trên Kỳ Cựu bàn chi tiết hơn cách rút lui.
Câu hỏi thường gặp
Bạn thân của người sáng lập có nên làm cố vấn chuyển giao không?
Có thể, vì đã hiểu doanh nghiệp và được tin. Nhưng khó giữ trung lập trong mắt người kế nhiệm. Nếu nhận, nên chủ động gặp riêng người kế nhiệm, lắng nghe họ, và nói rõ với người bạn rằng mình sẽ không luôn đứng về phía họ.
Người cố vấn có nên tham gia bàn chuyện chia tài sản, thừa kế?
Chỉ nên giúp gia đình nhận ra cần bàn và khuyên họ tìm luật sư, công chứng viên. Việc chia tài sản, lập di chúc, chuyển nhượng cổ phần có hệ quả pháp lý theo Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Doanh nghiệp 2020, cần người có chuyên môn và chịu trách nhiệm nghề nghiệp.
Người kế nhiệm không muốn có cố vấn do cha mẹ mời thì sao?
Gặp riêng họ, hỏi điều họ lo ngại và điều họ cần. Đề nghị họ cùng chọn hoặc cùng đặt phạm vi cho vai cố vấn. Nếu họ vẫn từ chối, có thể gia đình cần một người khác mà cả hai thế hệ cùng đồng ý.
Có nên nhận thù lao khi làm cố vấn chuyển giao cho gia đình bạn bè?
Tuỳ thoả thuận. Nhận thù lao làm quan hệ rõ ràng hơn, cả hai bên coi đây là công việc. Không nhận cũng được nhưng nên vẫn có thoả thuận về phạm vi và thời gian để tránh kỳ vọng sai.
Thời gian chuyển giao thế hệ thường kéo dài bao lâu?
Không có con số chung, thường tính bằng năm chứ không phải tháng, tuỳ quy mô doanh nghiệp và mức sẵn sàng của người kế nhiệm. Người cố vấn không cần ở cả quãng đó; có thể đồng hành ở những giai đoạn then chốt.
Người sáng lập không chịu buông quyền dù đã hứa thì người cố vấn làm gì?
Nhắc lại thoả thuận đã có, hỏi người sáng lập lo điều gì khi buông. Thường đằng sau là nỗi sợ mất vai trò hoặc lo về thu nhập. Giúp họ tìm vai mới có ý nghĩa thường hiệu quả hơn thúc ép.
