Một quan hệ cố vấn có ích thường xoay quanh một đến ba mục tiêu cụ thể trong khoảng sáu tháng, đủ rõ để cả bạn và người cố vấn biết các buổi gặp đang đi về đâu. Không có mục tiêu, các buổi gặp vẫn dễ chịu, bạn vẫn nghe được nhiều chuyện hay, nhưng sau nửa năm khó nói mình đã khác đi ở điểm nào.
Bài này dành cho người đã có người cố vấn, hoặc vừa được nhận lời. Nó nói vì sao nên có mục tiêu, cách viết mục tiêu cho đúng loại việc người cố vấn giúp được, cách đo tiến bộ khi phần lớn thứ bạn học không đếm được, và cách sửa mục tiêu giữa chừng mà không thấy mình thất bại. Tình huống trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao quan hệ cố vấn cần mục tiêu
Người cố vấn thường là người bận. Họ dành thời gian cho bạn vì tin rằng thời gian đó giúp bạn tiến lên. Khi các buổi gặp không có hướng, mỗi lần bạn mang một chuyện khác nhau tới, họ khó thấy mình đã giúp được gì, và quan hệ dễ thưa dần mà không ai nói ra.
Mục tiêu còn giúp chính bạn. Nó buộc bạn chọn: trong mọi điều muốn học, điều gì quan trọng nhất trong nửa năm tới. Nó cho bạn tiêu chí để mang câu hỏi nào tới buổi gặp, câu nào tự tìm được. Và nó cho cả hai một mốc để nhìn lại, quyết tiếp tục hay đổi hướng.
Mục tiêu ở đây không cần giống chỉ tiêu công việc. Nó có thể là "tự tin dẫn cuộc họp với khách hàng lớn mà không cần trưởng phòng ngồi cạnh", hay "quyết được có nên học tiếp thạc sĩ không, với lý lẽ rõ ràng". Miễn là sau sáu tháng, bạn và người cố vấn cùng trả lời được câu "đã đạt chưa".
Ba loại mục tiêu người cố vấn giúp được nhiều nhất
Không phải mục tiêu nào cũng hợp với quan hệ cố vấn. Có việc nên học qua khoá học, có việc nên làm cùng sếp. Bảng dưới gợi ý ba loại mục tiêu hợp nhất.
| Loại mục tiêu | Ví dụ giả định | Người cố vấn giúp bằng cách |
|---|---|---|
| Một quyết định lớn cần cân nhắc | Quyết có nhận vị trí tổ trưởng ở xưởng mới hay không | Kể chặng họ từng đi, hỏi những câu bạn chưa nghĩ, chỉ ra cái giá ẩn |
| Một kỹ năng làm việc với con người | Xử lý được những buổi họp căng với nhà thầu | Đóng vai thử, góp ý sau khi bạn làm thật, chia sẻ cách họ từng làm |
| Một chặng chuyển tiếp | Đi qua sáu tháng đầu làm kế toán trưởng ở công ty mới | Đi cùng bạn qua từng tình huống, giúp bạn giữ bình tĩnh và thứ tự ưu tiên |
Những mục tiêu như "học phần mềm kế toán mới", "đạt chứng chỉ ngoại ngữ" thì người cố vấn chỉ giúp được phần nhỏ, như gợi ý nên học gì trước. Phần chính nằm ở khoá học và thời gian tự luyện của bạn. Đừng dùng buổi cố vấn để làm việc mà một cuốn sách làm tốt hơn.
Viết mục tiêu cho quan hệ cố vấn
Một cách viết mục tiêu đơn giản, làm được trong một buổi tối trước buổi gặp đầu tiên sau khi được nhận lời:
- Liệt kê mọi thứ bạn muốn khác đi trong công việc một năm tới, không lọc. Thường sẽ có mười đến hai mươi dòng.
- Gạch những gì không cần người cố vấn: việc học được qua sách, khoá học, hay chỉ cần hỏi đồng nghiệp ngồi cạnh.
- Chọn tối đa ba dòng còn lại mà bạn thấy quan trọng nhất và hợp với kinh nghiệm của người cố vấn này.
- Viết mỗi dòng thành một câu mô tả tình trạng sau sáu tháng, bắt đầu bằng "Đến tháng... mình sẽ...". Ví dụ: "Đến tháng sáu, mình tự trình bày dự toán trước chủ đầu tư và trả lời được phần lớn câu hỏi."
- Thêm một dòng "dấu hiệu nhìn thấy được" cho mỗi mục tiêu, để biết khi nào đã đạt.
- Mang bản nháp tới buổi gặp và xin người cố vấn góp ý: mục tiêu nào quá lớn, quá nhỏ, có điều gì quan trọng hơn mà bạn bỏ sót.
Bước cuối thường làm mục tiêu thay đổi đáng kể. Người đi trước hay chỉ ra rằng điều bạn tưởng là vấn đề thật ra là triệu chứng của một vấn đề khác. Mục tiêu sau khi sửa cùng nhau cũng khiến người cố vấn thấy mình có phần trong đó.
Đo tiến bộ khi thứ bạn học không đếm được
Viết lại tình huống trước và sau. Đầu kỳ, mô tả ngắn lần gần nhất bạn xử lý một tình huống liên quan tới mục tiêu. Giữa và cuối kỳ, mô tả lần gần nhất. Đặt cạnh nhau, bạn tự thấy đã khác chưa.
Đếm số lần làm, không chỉ kết quả. Mục tiêu "tự tin dẫn họp" đo được bằng số lần bạn chủ động dẫn họp trong tháng, dù kết quả từng buổi còn chưa đẹp.
Hỏi người xung quanh. Một hai đồng nghiệp tin cậy, hay chính sếp, có thể cho biết họ thấy bạn khác đi ở đâu. Người cố vấn không ở cạnh bạn hằng ngày nên cần thêm góc nhìn này.
Ghi lại những lần vấp. Tiến bộ không đi thẳng. Một lần vấp được ghi lại kèm bài học là dấu hiệu bạn đang học, không phải đang thụt lùi.
Tự chấm mức tự tin. Mỗi tháng tự hỏi: nếu tình huống đó xảy ra ngày mai, mình thấy chắc chắn tới đâu. Con số tự chấm không chính xác, nhưng chiều thay đổi của nó có ý nghĩa.
Sửa mục tiêu giữa chừng
Sau hai ba tháng, nhiều người nhận ra mục tiêu ban đầu không còn đúng. Công ty tái cấu trúc, vị trí định hướng tới không còn, hay chính bạn hiểu ra mình muốn điều khác. Sửa mục tiêu lúc này không phải thất bại; đó là một trong những kết quả tốt nhất của quan hệ cố vấn, vì nó cho thấy bạn đã nhìn rõ hơn.
Ví dụ giả định: chị Thảo, chuyên viên nhân sự ở một công ty tại Hải Phòng, đặt mục tiêu lên trưởng nhóm tuyển dụng trong sáu tháng. Qua vài buổi trò chuyện với người cố vấn, một trưởng phòng nhân sự đã nghỉ hưu, chị nhận ra mình thích mảng đào tạo hơn quản lý người. Hai người cùng viết lại mục tiêu: chị sẽ tự thiết kế và dẫn một khoá đào tạo nội bộ trong ba tháng tới. Sáu tháng sau chị chưa lên trưởng nhóm, nhưng đã rõ con đường mình muốn đi.
Khi sửa, nói rõ với người cố vấn vì sao, và đừng xoá mục tiêu cũ khỏi sổ. Nhìn lại vì sao một mục tiêu bị bỏ cũng dạy bạn nhiều về chính mình.
Mục tiêu của người cố vấn cũng đáng hỏi
Ít người nghĩ tới điều này: người cố vấn cũng có lý do riêng để nhận lời, và hiểu lý do đó giúp quan hệ cân bằng hơn. Có người muốn truyền lại kinh nghiệm trước khi nghỉ hưu, có người muốn hiểu thế hệ trẻ trong nghề, có người đang chuẩn bị làm quản lý và muốn luyện cách dẫn dắt.
Ở buổi đầu bàn mục tiêu, bạn có thể hỏi nhẹ: "Còn anh, anh mong quan hệ này đem lại gì cho anh?" Nhiều người lâu năm bất ngờ vì câu hỏi này, rồi trả lời rất thật. Biết được điều đó, bạn sẽ biết cách đáp lại: kể chuyện nghề ở thế hệ mình cho người muốn hiểu người trẻ, hỏi ý kiến họ về cách dẫn dắt cho người đang chuẩn bị làm quản lý.
Một quan hệ mà cả hai đều có điều mình muốn đạt thường sống lâu hơn quan hệ chỉ một bên nhận.
Những kiểu mục tiêu nên tránh
Một số mục tiêu nghe hợp lý nhưng làm quan hệ cố vấn đi lệch. Nếu bản nháp của bạn có những dòng dưới đây, nên viết lại:
- Mục tiêu quá mơ hồ: "phát triển bản thân", "giỏi hơn trong công việc". Không ai biết khi nào đạt, nên các buổi gặp cũng không biết bám vào đâu.
- Mục tiêu phụ thuộc hoàn toàn vào người khác: "được thăng chức trong quý ba". Việc đề bạt do công ty quyết; mục tiêu nên là phần bạn làm được, như "đủ năng lực và kết quả để được xét lên trưởng nhóm".
- Mục tiêu của người khác: điều bố mẹ, sếp hay bạn đời muốn bạn đạt, mà bạn không thật sự muốn. Người cố vấn sẽ nhận ra khi bạn kể mà không có hứng.
- Quá nhiều mục tiêu: năm sáu mục tiêu cùng lúc khiến mỗi buổi gặp chỉ chạm qua mỗi thứ một chút.
- Mục tiêu đòi người cố vấn làm thay: "anh giới thiệu em vào công ty X", "chị sửa giúp em toàn bộ kế hoạch". Đó là nhờ việc, không phải mục tiêu học.
Viết lại không khó: hỏi "phần nào của điều này nằm trong tay mình", rồi giữ phần đó.
Biến mục tiêu thành chương trình các buổi gặp
Khi đã có mục tiêu, bạn phác ra cách dùng các buổi gặp trong sáu tháng. Không cần lịch chi tiết, chỉ cần hình dung ba chặng: vài buổi đầu để người cố vấn hiểu tình hình và cùng bạn chia mục tiêu thành việc nhỏ; những buổi giữa để bàn từng tình huống thật bạn gặp khi làm; một hai buổi cuối để nhìn lại và quyết bước tiếp.
Ví dụ giả định: anh Quang, bếp phó ở một nhà hàng tại Đà Nẵng, có mục tiêu tự quản được bếp một ca tối khi bếp trưởng nghỉ. Buổi một và hai, anh cùng người cố vấn, một bếp trưởng đã nghỉ hưu, liệt kê những việc bếp trưởng làm trong một ca mà anh chưa từng làm. Các buổi giữa, mỗi lần anh mang một ca thật đã thử quản và kể lại chỗ rối. Buổi cuối, anh tự đánh giá mình ở đâu so với danh sách ban đầu.
Chương trình như vậy giúp mỗi buổi gặp có lý do tồn tại, và giúp bạn không mang tới những câu hỏi rời rạc chỉ vì đến lịch gặp.
Câu hỏi thường gặp
Chưa biết mình muốn gì thì có đặt mục tiêu được không?
Được. Mục tiêu khi đó chính là "biết mình muốn gì": ví dụ trong sáu tháng, tìm hiểu ba hướng đi trong nghề và chọn được một hướng với lý lẽ rõ. Người cố vấn rất hợp với loại mục tiêu này, vì họ giúp bạn hỏi đúng câu và gặp đúng người để tìm hiểu.
Có nên chia sẻ mục tiêu với sếp không?
Tuỳ mục tiêu. Mục tiêu về kỹ năng làm việc nên chia sẻ, vì sếp có thể giao việc giúp bạn luyện. Mục tiêu như cân nhắc đổi công ty thì nên giữ giữa bạn và người cố vấn. Dù chia sẻ hay không, mục tiêu vẫn là của bạn, không phải của người cố vấn hay của sếp.
Sáu tháng có phải là thời hạn bắt buộc không?
Không. Sáu tháng là khoảng thường dùng vì đủ dài để thấy thay đổi và đủ ngắn để không quên. Mục tiêu quanh một chặng chuyển tiếp có thể ngắn hơn, ba tháng; mục tiêu về hướng đi có thể dài hơn. Điều quan trọng là có mốc nhìn lại.
Người cố vấn không quan tâm tới mục tiêu thì sao?
Có người cố vấn thích trò chuyện tự do hơn. Bạn vẫn giữ mục tiêu cho riêng mình và chọn câu hỏi theo nó. Nếu sau vài buổi thấy các cuộc trò chuyện không giúp gì cho mục tiêu, nói thẳng với họ về điều bạn cần, hoặc tìm thêm người cố vấn khác cho mặt đó.
Đạt mục tiêu rồi thì quan hệ cố vấn có nên dừng?
Không nhất thiết. Bạn có thể đặt mục tiêu mới cùng người đó, hoặc giữ quan hệ thưa hơn ở mức hỏi thăm. Có khi đạt mục tiêu là dịp tốt để cảm ơn và kết thúc giai đoạn, rồi tìm người khác hợp hơn cho chặng tiếp theo.
Có nên viết mục tiêu ra giấy không, hay chỉ cần nhớ?
Nên viết ra, dù chỉ vài dòng trong sổ hay điện thoại. Mục tiêu chỉ nằm trong đầu dễ bị đổi dần mà không nhận ra, và khó cho người cố vấn góp ý. Một bản viết rõ ràng cũng là thứ để hai bên cùng nhìn lại sau vài tháng.