Học nghề thủ công với một người thầy vẫn là con đường chính để thành thợ giỏi trong nghề mộc, gốm, rèn, may đo, chạm khắc, sơn mài hay làm bánh truyền thống, nhưng quan hệ thầy trò thời nay cần được nói rõ hơn ngày xưa: học bao lâu, làm gì trong thời gian học, được gì, và hai bên đối xử với nhau thế nào.
Ngày trước, người học nghề vào nhà thầy, làm mọi việc từ quét xưởng tới nấu cơm, vài năm sau mới được đụng vào việc chính. Cách đó đào tạo được nhiều thợ giỏi, nhưng cũng khiến không ít người bỏ cuộc vì bị đối xử hà khắc hoặc mất nhiều năm mà không học được gì. Bài này dành cho người trẻ muốn theo thầy, và cho người thợ lâu năm muốn nhận trò mà giữ được quan hệ lành mạnh trong bối cảnh hôm nay.
Vì sao nghề thủ công vẫn cần học với thầy
Nghề thủ công là nơi kinh nghiệm ngầm chiếm phần lớn tay nghề. Độ ẩm của gỗ, độ dẻo của đất, màu của lửa lò, độ căng của vải đều là những thứ người thợ cảm bằng tay, mắt, tai sau hàng nghìn giờ. Video và sách dạy được các bước cơ bản, nhưng không ai sửa tay bạn khi bạn cầm đục sai góc.
Ngoài kỹ thuật, người thầy còn truyền cho trò những thứ khác: con mắt thẩm mỹ của nghề, cách chọn và giữ nguyên liệu, mối quan hệ với nhà cung cấp và khách hàng quen, và cả đạo đức nghề như không bán hàng dối, không làm ẩu phần khuất. Những thứ này hình thành qua việc sống và làm cạnh một người nhiều năm.
Vì vậy dù có trường nghề, khoá học ngắn hay các lớp trải nghiệm cuối tuần, người muốn thành thợ thật vẫn thường phải tới một chặng làm việc dài cạnh một người thợ giỏi. Trường lớp cho nền, người thầy cho nghề. Câu hỏi không còn là có nên theo thầy hay không, mà là theo thầy thế nào cho hai bên đều được lợi.
Những điều nên nói rõ trước khi bắt đầu
Nhiều mâu thuẫn thầy trò bắt nguồn từ việc hai bên hiểu khác nhau về những điều chưa bao giờ nói ra. Trước khi bắt đầu, nên trao đổi thẳng các mục dưới đây, tốt nhất có ghi lại:
| Mục | Câu hỏi cần trả lời | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Thời gian học | Dự kiến bao lâu, chia mấy chặng, bao giờ được làm việc chính | Tránh cảm giác học mãi không xong |
| Việc làm trong thời gian học | Ngoài học, trò làm những việc gì, có làm việc nhà của thầy không | Tránh việc học nghề thành người giúp việc |
| Tiền bạc | Trò có đóng tiền học không, sản phẩm trò làm ra bán được thì tính thế nào, có trả công khi đã làm được việc | Tiền không rõ là nguồn mâu thuẫn số một |
| Giờ giấc, chỗ ở | Giờ làm, ngày nghỉ, có ở lại xưởng không | Người trẻ cần thời gian riêng và sức khoẻ |
| Sau khi học xong | Trò có được mở xưởng riêng không, có được làm mẫu mã của thầy không | Tránh xung đột về sau khi trò thành thợ |
Về mặt pháp lý, học nghề, tập nghề có trả lương hay không, ký thoả thuận gì, được quy định theo nguyên tắc chung trong Bộ luật Lao động 2019. Khi trò đã thật sự làm ra sản phẩm cho cơ sở như một người lao động, quan hệ đó có thể đã là quan hệ lao động. Nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi người am hiểu nếu không chắc.
Các chặng học nghề thường gặp
Mỗi nghề có nhịp riêng, nhưng phần lớn nghề thủ công đi qua bốn chặng tương tự. Biết trước các chặng giúp người học kiên nhẫn đúng chỗ và biết khi nào nên hỏi để được chuyển chặng:
- Làm quen xưởng và nguyên liệu. Dọn dẹp, sắp dụng cụ, chuẩn bị nguyên liệu, quan sát thầy làm. Chặng này không phải phí thời gian: người học làm quen với chất liệu, học tên dụng cụ, học giữ an toàn. Nhưng nó nên có điểm kết thúc rõ ràng, thường tính bằng tuần hoặc tháng, không phải năm.
- Làm phần phụ của sản phẩm. Chà nhám, phơi, mài, khâu viền, những công đoạn ít rủi ro làm hỏng cả sản phẩm. Thầy kiểm và sửa từng chi tiết.
- Làm trọn sản phẩm đơn giản. Tự làm một món từ đầu tới cuối dưới mắt thầy. Đây là lúc lỗi lộ rõ nhất và người học tiến bộ nhanh nhất.
- Làm sản phẩm khó và nhận việc riêng. Được giao làm món cho khách, được tự quyết các chi tiết, dần dần có phong cách riêng.
Nếu sau một thời gian dài vẫn ở chặng một mà không được giải thích vì sao, người học nên hỏi thẳng thầy. Có thể thầy thấy chưa sẵn sàng, cũng có thể thầy đang cần một người làm việc vặt hơn là một người trò.
An toàn trong xưởng: bài học phải có từ ngày đầu
Xưởng thủ công có nhiều mối nguy mà người ngoài ít nghĩ tới: lưỡi đục, máy cưa, lò nung, lửa rèn, bụi gỗ, sơn và dung môi, kim máy may công nghiệp. Người thầy có trách nhiệm dạy an toàn trước khi dạy nghề, và người học có quyền đòi hỏi điều đó. Những điều nên có trong tuần đầu tiên:
- Chỉ rõ máy và dụng cụ nào người học chưa được tự dùng, và vì sao.
- Đồ bảo hộ cho từng việc: kính khi mài, khẩu trang khi chà nhám hay phun sơn, găng khi cầm vật nóng, giày kín mũi trong xưởng có vật nặng.
- Cách đứng, cách cầm dụng cụ sao cho nếu trượt tay thì lưỡi không hướng vào người.
- Chỗ để bình chữa cháy, hộp sơ cứu, cầu dao tổng, và làm gì khi có người bị thương.
- Quy tắc giữ xưởng gọn: dụng cụ sắc để đúng chỗ, dây điện không vắt ngang lối đi, giẻ dính dầu, dính sơn để vào thùng kín.
- Giờ nghỉ khi làm việc lặp lại lâu, để tránh mỏi tay, đau lưng và mất tập trung dẫn tới tai nạn.
Nhiều người thợ lâu năm làm việc không đeo đồ bảo hộ vì đã quen tay, và vô tình dạy trò làm theo. Nhưng tay quen không thay được kính bảo hộ khi mảnh đá văng. Người thầy tốt dạy trò cẩn thận hơn chính mình ngày xưa, vì họ biết những lần suýt bị thương mà người học chưa từng trải qua.
Thầy nghiêm khác thầy hà khắc ở đâu
Thầy nghiêm đòi hỏi cao về sản phẩm. Thầy bắt làm lại món chưa đạt, chỉ thẳng lỗi, không khen dễ dãi. Đó là cách giữ chuẩn nghề và là điều người học nên trân trọng.
Thầy hà khắc tấn công con người. Mắng nhiếc, xúc phạm, đánh, bắt nhịn ăn, bắt làm quá sức như một hình phạt. Những điều này không phải phương pháp dạy nghề và không nên chấp nhận, dù được biện minh là "ngày xưa ai cũng thế".
Thầy nghiêm giải thích vì sao. Khi bắt làm lại, thầy nói chỗ nào chưa được. Người học có thể không thích nghe, nhưng biết mình cần sửa gì.
Thầy hà khắc giữ trò ở chỗ thấp. Không bao giờ cho đụng việc chính, không giải thích, coi việc học là ân huệ. Người học làm việc nhiều năm mà tay nghề không lên.
Thầy nghiêm vẫn lo cho an toàn của trò. Bắt đeo găng, kính, đứng đúng chỗ khi máy chạy. Thầy hà khắc coi tai nạn của trò là do trò vụng.
Người thợ lâu năm nhận trò: vài điều nên nghĩ trước
Với người thợ đã làm nghề hai ba chục năm, nhận trò là cách giữ nghề sống thêm một đời. Nhưng nhận trò cũng là một cam kết lớn về thời gian và sức. Trước khi nhận, nên tự hỏi: mình có đủ việc để trò làm và học không, có đủ kiên nhẫn để sửa cùng một lỗi nhiều lần không, và mình muốn trò đi tới đâu.
Nên gặp và cho người muốn học làm thử vài ngày trước khi nhận chính thức. Vài ngày đó cho cả hai bên thấy có hợp nhau không. Người học thấy nghề thật khác với tưởng tượng, người thầy thấy người học có chịu được nhịp xưởng không.
Khi đã nhận, đối xử với trò như một người làm nghề tương lai chứ không phải người phục vụ. Điều này không có nghĩa là dễ dãi, mà là tôn trọng: giờ giấc rõ ràng, công việc có mục đích học, và trả công công bằng khi trò bắt đầu làm ra sản phẩm có giá trị. Trò được đối xử tử tế thường ở lại lâu hơn và sau này nhớ ơn thầy hơn.
Ví dụ giả định: bác Thanh, thợ mộc chạm hơn bốn mươi năm ở một làng nghề tại Bắc Ninh, mỗi lần nhận trò đều viết tay một tờ giấy ghi rõ ba tháng đầu học gì, tháng thứ mấy được trả công theo sản phẩm, ngày nghỉ trong tuần. Bác nói tờ giấy đó giúp bác bớt phải nhắc đi nhắc lại, và trò cũng biết mình đang đi tới đâu.
Khi học xong: rời thầy mà vẫn giữ nghĩa
Phần khó nhất của quan hệ thầy trò thường ở cuối: lúc trò đã đủ sức tự làm và muốn đi. Trong nhiều làng nghề, đây là lúc xảy ra những xung đột kéo dài nhiều năm, vì trò mở xưởng ngay cạnh, lấy khách cũ, làm mẫu mã của thầy.
Cách giảm xung đột là nói về chuyện này từ đầu, như đã nêu trong bảng thoả thuận. Thầy có thể chấp nhận trò mở xưởng nhưng đề nghị không nhận đơn của khách quen trong một thời gian, hoặc không làm lại các mẫu thầy đã đặt công sức sáng tạo. Những thoả thuận như vậy nên dựa trên sự hợp lý và tôn trọng; ràng buộc quá chặt thì khó giữ và có thể không phù hợp với quy định pháp luật về quyền làm việc.
Về phía trò, rời đi đúng cách là báo trước đủ lâu, giúp thầy tìm hoặc kèm người thay, không mang đi khách và mẫu mã khi chưa được đồng ý, và giữ liên lạc. Nhiều người thợ giỏi sau này vẫn quay về hỏi thầy khi gặp việc khó, và nhiều người thầy vui khi thấy trò vượt mình. Đó là kết thúc đẹp nhất của một quan hệ học nghề.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì còn theo thầy học nghề thủ công được?
Không có giới hạn tuổi cứng. Người lớn tuổi học có thể chậm hơn ở phần cảm giác tay nhưng thường kiên nhẫn và cẩn thận hơn. Điều cần cân nhắc là sức khoẻ phù hợp với nghề và thời gian bạn có để học đủ chặng.
Có nên đóng tiền để học nghề với thầy không?
Tuỳ thoả thuận. Có nơi trò đóng học phí ở chặng đầu và được trả công khi đã làm ra sản phẩm, có nơi không ai trả ai. Điều quan trọng là thoả thuận rõ từ đầu và hợp lý với công sức hai bên bỏ ra.
Học qua video trên mạng có thay được việc theo thầy không?
Video giúp học các bước cơ bản và tham khảo nhiều cách làm. Nhưng nó không sửa được tay bạn, không cho bạn cảm được nguyên liệu và không cho bạn làm việc với khách thật. Với người muốn thành thợ, video nên là phần bổ sung.
Thầy không chịu dạy phần quan trọng thì làm gì?
Hỏi thẳng thầy khi nào mình được học phần đó và cần làm được gì trước. Nếu câu trả lời mơ hồ kéo dài, cân nhắc tìm thêm nguồn học khác hoặc thầy khác. Không ai nên mất nhiều năm chỉ ở phần việc phụ.
Học xong có được dùng mẫu mã của thầy không?
Nên thoả thuận rõ trước. Kỹ thuật chung của nghề thì ai cũng được dùng, nhưng mẫu mã riêng thầy sáng tạo có thể liên quan tới quyền tác giả hoặc kiểu dáng. Tôn trọng công sức của thầy và hỏi ý kiến là cách an toàn nhất.
Làng nghề ít người trẻ theo, người thợ già nên làm gì để giữ nghề?
Mở cửa cho người ngoài làng, người lớn tuổi đổi nghề, kể cả người học theo hình thức bán thời gian. Ghi lại cách làm thành sổ tay, video công đoạn, và phối hợp với trường nghề hay hội nghề địa phương để có thêm người học.