Học việc bên một người thầy giỏi nhưng khó tính có thể là chặng học nghề nhanh nhất của bạn, nếu bạn tách được phần nghề khỏi phần giọng điệu, chủ động hỏi đúng lúc và biết rõ ranh giới mà sự khó tính không được vượt qua. Khó tính về chất lượng là một chuyện; xúc phạm, doạ nạt, bắt làm việc nguy hiểm là chuyện khác và không ai phải chịu.
Bếp trưởng nổi tiếng nóng, thợ cả chê không ngớt, kế toán trưởng trả hồ sơ ba lần, bác sĩ hướng dẫn không bao giờ khen: gần như nghề nào cũng có những người như vậy, và họ thường giỏi thật. Bài này dành cho người đang học việc hoặc mới vào nghề bên cạnh một người như thế, muốn lấy được nhiều nhất từ họ mà vẫn giữ được sức khoẻ tinh thần và lòng tự trọng.
Vì sao nhiều người giỏi lại khó tính
Hiểu vì sao người thầy khó tính giúp bạn bớt nhận mọi lời gắt như chuyện cá nhân. Lý do phổ biến nhất là họ đã quen với chuẩn rất cao. Sau hai ba chục năm, họ thấy ngay lỗi mà người mới không thấy, và việc phải chỉ đi chỉ lại những lỗi đó làm họ sốt ruột.
Lý do thứ hai là áp lực. Bếp đông khách, công trình sát hạn, ca trực nhiều bệnh nhân, cuối tháng khoá sổ. Người chịu trách nhiệm cuối cùng là họ. Khi người học làm chậm hay làm sai, họ phản ứng với áp lực nhiều hơn là với con người cụ thể trước mặt.
Lý do thứ ba là cách họ từng được dạy. Nhiều người thợ, đầu bếp, kỹ sư lâu năm lớn lên trong môi trường mà quát mắng là chuyện bình thường. Họ dạy lại theo cách đó vì đó là cách duy nhất họ biết.
Không lý do nào trong số đó biện minh cho việc xúc phạm người khác. Nhưng hiểu chúng giúp bạn thấy rằng đằng sau tiếng quát thường có một nội dung về nghề đáng nghe, và việc của bạn là lấy được nội dung đó.
Tách lời góp ý khỏi giọng điệu
Ghi lại nội dung, bỏ lại cảm xúc. Sau mỗi lần bị gắt, viết ngắn vào sổ: người thầy chỉ ra lỗi gì, muốn mình làm thế nào. Bỏ qua phần lời lẽ. Đọc lại sổ sau một tháng, bạn sẽ thấy đó là danh sách bài học quý nhất của mình.
Hỏi lại khi chưa hiểu, vào lúc thích hợp. Đừng hỏi giữa lúc họ đang bực và việc đang gấp. Đợi lúc rảnh hơn: "Lúc chiều anh nói em cắt sai, anh chỉ em lại chỗ đó được không?". Phần lớn người khó tính dịu đi khi thấy người học thật sự muốn sửa.
Không cãi tại chỗ, không im lặng mãi. Cãi giữa lúc căng chỉ làm mọi thứ tệ hơn. Nhưng nếu bạn tin mình đúng, nói lại sau bằng chứng cụ thể. Người giỏi thường tôn trọng người học dám nói đúng chỗ, đúng lúc.
Đừng để một lời chê thành kết luận về bản thân. "Làm thế này thì ăn cám" là lời chê một việc, không phải đánh giá cả con người bạn. Tách hai điều đó giúp bạn giữ được tự tin để học tiếp.
Tìm một người để kể. Một người bạn, người nhà, hoặc một người lâu năm khác trong nghề. Kể ra giúp bạn nhìn tình huống rõ hơn, và người lâu năm khác có thể giải thích thêm vì sao thầy phản ứng như vậy.
Khó tính hay đã thành bạo hành: nhận ra ranh giới
Ranh giới này quan trọng nhất trong cả bài. Người học thường chịu đựng quá lâu vì nghĩ "học nghề thì phải chịu". Bảng dưới giúp phân biệt:
| Còn là khó tính | Đã vượt ranh giới |
|---|---|
| Bắt làm lại sản phẩm chưa đạt | Bắt làm lại như hình phạt, không nói lỗi ở đâu |
| Nói thẳng, giọng gắt về lỗi trong công việc | Chửi bới, nhục mạ ngoại hình, gia đình, quê quán, giới tính |
| Không khen dễ dãi | Thường xuyên hạ thấp trước mặt người khác, chế giễu |
| Đòi hỏi cao, giao việc khó | Bắt làm quá sức kéo dài, không cho nghỉ, không cho ăn uống đúng giờ |
| Nghiêm về giờ giấc, kỷ luật | Đe doạ, đánh, ném đồ vật, động chạm cơ thể không mong muốn |
| Yêu cầu tuân thủ an toàn | Bắt làm việc nguy hiểm không có bảo hộ, hoặc bỏ qua an toàn để kịp việc |
Khi tình huống rơi vào cột bên phải, đó không còn là chuyện chịu đựng để học nghề. Bạn nên ghi lại sự việc (ngày, giờ, chuyện gì, ai chứng kiến), báo với người quản lý hoặc chủ cơ sở, và nếu cần thì tìm chỗ học khác. Bộ luật Lao động 2019 có các nguyên tắc về cấm ngược đãi, quấy rối người lao động; khi cần, tra văn bản hiện hành hoặc hỏi tổ chức công đoàn, cơ quan lao động địa phương.
Học được nhiều nhất từ người khó tính
Nếu sự khó tính vẫn trong ranh giới, đây là cách biến nó thành lợi thế. Người khó tính thường có chuẩn cao, và chuẩn cao là thứ người học cần:
- Quan sát kỹ những gì họ làm, nhất là khi họ không giải thích. Người khó tính thường ít nói nhưng làm rất chuẩn; bắt chước có quan sát là cách học chính.
- Học chuẩn của họ trước khi cố làm nhanh. Họ khó chịu nhất với việc làm ẩu chứ không phải làm chậm.
- Chuẩn bị trước mọi thứ có thể chuẩn bị: dụng cụ, nguyên liệu, giấy tờ. Bớt được lần họ phải chờ là bớt được một lần bị gắt.
- Tự kiểm sản phẩm trước khi đưa họ xem. Tìm lỗi trước họ, sửa trước khi họ chỉ.
- Khi được họ khen, dù chỉ một câu ngắn, ghi nhớ chính xác điều gì được khen. Đó là chuẩn của họ, nói ra bằng lời.
- Hỏi về lý do, không hỏi về đúng sai. "Sao anh làm bước này trước" dễ được trả lời hơn "Làm thế này có đúng không".
Nhiều người lâu năm khó tính sau này lại là người được học trò nhớ nhất, vì chuẩn họ đặt ra theo học trò suốt đời nghề. Nhưng điều đó chỉ đúng khi người học được học thật, chứ không chỉ bị la.
Chăm sóc bản thân trong thời gian học
Học việc bên người khó tính tốn sức tinh thần hơn bình thường. Ngủ đủ, ăn đúng bữa, có thời gian ngoài công việc là những điều cơ bản nhưng hay bị bỏ qua khi người học cố gắng chứng tỏ mình. Một người mệt mỏi kéo dài làm sai nhiều hơn và bị gắt nhiều hơn, thành vòng luẩn quẩn.
Đặt cho mình một khoảng thời gian thử và các mốc đánh giá. Ví dụ, sau ba tháng tự hỏi: tay nghề mình có lên không, có học được điều gì mà chỗ khác không dạy, sức khoẻ và tinh thần có ổn không. Nếu tay nghề lên rõ và tinh thần vẫn chịu được, tiếp tục. Nếu không học thêm được gì mà tinh thần ngày càng tệ, rời đi không phải là thất bại.
Nếu bạn thấy mất ngủ kéo dài, lo âu mỗi khi sắp tới giờ làm, hay có những suy nghĩ tiêu cực về bản thân không dứt ra được, nên nói chuyện với người thân và tìm tới chuyên gia tâm lý hoặc cơ sở y tế. Học nghề không đáng để đổi lấy sức khoẻ.
Khi đã lên tay: nhìn lại người thầy khó tính
Sau một thời gian, nếu bạn học được thật, quan hệ với người thầy khó tính thường đổi. Họ bắt đầu giao việc khó hơn, ít đứng sau lưng hơn, đôi khi hỏi ý bạn. Đó là dấu hiệu bạn đã đạt chuẩn của họ, dù họ có thể không bao giờ nói ra bằng lời.
Đây cũng là lúc nên nhìn lại một cách công bằng. Phần nào trong tay nghề của bạn hôm nay đến từ chuẩn cao của họ? Phần nào bạn học được bất chấp cách họ đối xử? Trả lời rõ hai câu này giúp bạn giữ lại điều tốt và không mang theo điều xấu khi chính bạn trở thành người kèm người mới.
Nhiều người từng học bên thầy khó tính, khi lên làm thợ cả, lặp lại đúng cách đã khiến họ khổ sở, vì đó là khuôn duy nhất họ biết. Người khác chọn giữ chuẩn cao nhưng bỏ giọng quát. Lựa chọn thứ hai giúp nghề giữ được người trẻ, và cũng là cách tốt nhất để trả ơn người đã dạy mình: mang chuẩn của họ đi xa hơn họ.
Nếu quan hệ vẫn ổn, giữ liên lạc sau khi rời đi. Người khó tính thường không giỏi thể hiện, nhưng nhiều người rất vui khi trò cũ quay lại kể chuyện mình đã làm được gì. Một lời cảm ơn cụ thể, "nhờ anh ngày đó bắt em làm lại mười lần mà giờ em không bao giờ để sót chỗ đó", có thể là điều họ nhớ lâu nhất.
Nếu bạn là người lâu năm khó tính
Có thể bạn đang đọc bài này vì nhận ra mình là người khó tính trong câu chuyện. Giữ chuẩn cao là điều đáng quý, nhưng có vài điều nhỏ giúp chuẩn đó truyền được sang người học thay vì làm họ bỏ đi.
Gắt với việc, không gắt với người. "Đường cắt này lệch" khác hẳn "mày vụng thế". Câu thứ nhất người học sửa được, câu thứ hai họ chỉ nhớ cảm giác bị coi thường. Khi đã bình tĩnh lại, dành hai phút giải thích vì sao lỗi đó quan trọng.
Nói ra chuẩn của mình bằng lời. Người khó tính thường mong người học tự đoán được chuẩn, rồi bực khi họ đoán sai. Một lần ngồi xuống nói rõ "với anh, một món đạt là thế này" tiết kiệm cho cả hai rất nhiều lần cáu.
Khen khi đáng khen. Một lời khen cụ thể từ người khó tính có sức nặng gấp nhiều lần lời khen của người dễ dãi. Đừng tiết kiệm nó tới mức người học không bao giờ biết mình đã làm đúng.
Ví dụ giả định: anh Tâm là bếp trưởng nổi tiếng nóng ở một nhà hàng tại Đà Nẵng. Anh vẫn đòi chuẩn cao như cũ, nhưng tập một thói quen: cuối mỗi ca, chỉ ra cho mỗi phụ bếp một điều làm tốt và một điều cần sửa. Số phụ bếp xin nghỉ giảm hẳn, và cả bếp bắt đầu dám hỏi anh.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bỏ chỗ học ngay khi gặp người thầy khó tính?
Không nhất thiết. Nếu sự khó tính chỉ ở chuẩn công việc và giọng điệu gắt, nhiều người học được rất nhiều. Hãy đặt thời gian thử và các mốc đánh giá. Chỉ khi vượt ranh giới như xúc phạm, doạ nạt, bắt làm việc nguy hiểm thì nên dừng ngay.
Làm sao nói với người thầy rằng cách họ nói làm mình khó tiếp thu?
Chọn lúc riêng và bình tĩnh, nói về điều mình cần thay vì chê họ: "Em tiếp thu nhanh hơn khi anh chỉ rõ chỗ sai, có thể anh nói thêm cho em vì sao được không". Đi kèm thái độ cầu thị, nhiều người sẽ điều chỉnh một phần.
Bị người thầy chửi trước mặt khách thì nên phản ứng thế nào?
Giữ bình tĩnh tại chỗ, tiếp tục làm việc cho xong. Sau đó nói riêng với người thầy hoặc người quản lý rằng việc bị chửi trước khách ảnh hưởng tới công việc. Nếu lặp lại nhiều lần, ghi lại sự việc và báo chủ cơ sở.
Người thầy khó tính có giúp mình giỏi hơn người thầy dễ tính không?
Không phải tự động. Chuẩn cao giúp người học tiến bộ, nhưng chỉ khi đi kèm việc được chỉ rõ và được thử lại. Một người thầy dễ chịu mà vẫn giữ chuẩn cao là trường hợp tốt nhất; khó tính tự nó không làm ai giỏi lên.
Tình huống bị quấy rối khi học nghề thì nên tìm ai?
Ghi lại sự việc, nói với người thân tin cậy, báo chủ cơ sở hoặc người quản lý cao hơn. Có thể liên hệ công đoàn, cơ quan quản lý lao động địa phương. Trường hợp có xâm hại thân thể, báo công an. Không ai phải chịu điều đó để được học nghề.
Rời một người thầy khó tính có làm mình mang tiếng trong nghề không?
Nếu rời đi đúng cách, báo trước và bàn giao việc đang làm, ít khi bị mang tiếng. Trong nghề, người ta thường biết người thầy nào khó tính. Điều ảnh hưởng tới tiếng của bạn là cách bạn rời đi và cách bạn nói về chỗ cũ sau đó.