Thợ giỏi giấu nghề hiếm khi vì tính keo kiệt, mà thường vì một nỗi lo có lý: sợ dạy xong thì mất chỗ đứng, sợ công sức dạy không được ai ghi nhận, hoặc từng dạy hết lòng rồi bị người học quay lưng. Muốn người lâu năm truyền nghề, phải gỡ chính những nỗi lo đó chứ không phải trách họ ích kỷ.
Câu "dạy hết nghề cho học trò rồi học trò quay lại cướp khách" có ở gần như mọi nghề, từ bếp, sửa xe, may đo tới các nghề văn phòng. Bài này nhìn vào các lý do thật đằng sau việc giấu nghề, phân biệt giấu nghề với dạy kém, và gợi ý những việc chủ cơ sở, người quản lý và chính người học có thể làm để người lâu năm thấy truyền nghề là có lợi cho họ.
Năm lý do thật khiến người lâu năm giấu nghề
Sợ mất chỗ đứng. Khi giá trị của một người nằm ở chỗ họ biết điều người khác không biết, dạy hết cho người khác giống như tự làm mình trở nên thay thế được. Ở những nơi giảm người theo kiểu "ai làm được việc đó rẻ hơn thì giữ", nỗi lo này hoàn toàn có cơ sở.
Không được ghi nhận. Kèm người mới tốn thời gian, làm chậm việc chính, nhưng thường không được tính vào đánh giá hay thu nhập. Người lâu năm tự hỏi vì sao phải làm thêm một việc không ai thấy.
Từng bị phụ. Nhiều người kể chuyện dạy trò hết lòng rồi trò ra mở cơ sở cạnh tranh, lấy khách cũ, thậm chí nói xấu thầy. Một lần như vậy đủ khiến họ thận trọng với mọi người học sau.
Không biết cách dạy. Có người không giấu mà thật sự không biết nói ra cái mình biết. Người ngoài nhìn vào tưởng giấu, thật ra là thiếu kỹ năng dạy, như phần kinh nghiệm ngầm đã nói.
Văn hoá nghề. Ở một số nghề, giữ bí quyết được coi là chuyện bình thường, truyền cho con cháu chứ không truyền cho người ngoài. Người lâu năm lớn lên trong văn hoá đó và làm theo mà không nghĩ nhiều.
Phân biệt giấu nghề với dạy kém
Trước khi kết luận ai đó giấu nghề, nên phân biệt với trường hợp họ dạy kém. Người giấu nghề thường có biểu hiện: tránh làm việc khó khi có người học bên cạnh, làm nhanh khi bị quan sát, trả lời lảng khi được hỏi lý do, giữ những công đoạn quan trọng cho riêng mình, hoặc chỉ dạy sai một chi tiết nhỏ để người học không bao giờ làm được trọn vẹn.
Người dạy kém thì sẵn lòng cho xem, nhưng giải thích không rõ, nói "cứ làm nhiều là biết", sửa bằng cách làm thay. Họ không có ý giữ, họ chỉ không biết cách đưa ra. Với người dạy kém, giải pháp là giúp họ dạy: hỏi về từng lần cụ thể, nhờ họ nói to khi làm, cho họ thời gian.
Với người giấu nghề, giải pháp phải đi vào lý do họ giấu. Nói với họ về trách nhiệm hay tinh thần đồng đội ít tác dụng. Điều có tác dụng là thay đổi những gì khiến họ thấy truyền nghề là thiệt.
Cũng nên nhớ một người có thể vừa dạy kém vừa giấu một phần. Nhiều người sẵn lòng dạy phần thường ngày nhưng giữ lại một hai bí quyết cuối cùng. Phần đó thường phải đợi tới khi niềm tin đủ lớn, hoặc tới khi họ chuẩn bị nghỉ.
Chủ cơ sở và người quản lý làm gì để gỡ nỗi lo
Phần lớn lý do giấu nghề nằm ở cách tổ chức trả công, đánh giá và đối xử. Những thay đổi dưới đây đã được nhiều nơi áp dụng theo cách của riêng mình:
- Đặt việc truyền nghề thành một vai chính thức. Giao rõ ai kèm ai, trong bao lâu, và tính công việc đó vào đánh giá. Người lâu năm thấy dạy là một phần việc được công nhận, không phải việc làm thêm không công.
- Cho người lâu năm một con đường đi lên. Khi người học đã làm được việc của họ, người lâu năm được chuyển sang việc khó hơn, vai giám sát chất lượng hay vai thợ cả phụ trách nhiều nhóm. Họ không còn sợ bị thay mà thấy được nâng.
- Ghi nhận công khai. Khi người mới làm tốt, nhắc tên người đã dạy họ. Một lời ghi nhận trước tập thể có sức nặng hơn nhiều người nghĩ.
- Không dùng việc truyền nghề làm cớ cắt giảm. Nếu ai đó vừa dạy xong người thay thế đã bị cho nghỉ, cả nơi làm việc sẽ ghi nhớ và không ai dạy hết lòng nữa.
- Chia việc dạy cho nhiều người. Không dồn hết lên một người giỏi nhất. Mỗi người dạy một mảng mình mạnh, gánh nặng nhẹ đi và kinh nghiệm phân tán an toàn hơn.
Những thay đổi này không cần chi phí lớn, nhưng đòi hỏi chủ cơ sở thật lòng muốn giữ người lâu năm chứ không chỉ muốn lấy kinh nghiệm của họ.
Người học làm gì để người lâu năm chịu dạy
Phía người học cũng có nhiều việc làm được. Việc đầu tiên là cho thấy mình nghiêm túc: đến đúng giờ, làm tốt phần việc được giao dù là việc nhỏ, ghi chép và không hỏi lại điều đã được chỉ. Người lâu năm thường thử người học bằng những việc nhỏ trước khi quyết định có dạy thật hay không.
Việc thứ hai là ghi nhận công người dạy, cả trước mặt lẫn sau lưng. Khi được khen, nhắc tên người đã chỉ cho mình. Khi làm được việc khó lần đầu, quay lại báo cho họ biết. Những điều nhỏ này tích lại thành niềm tin.
Việc thứ ba là hỏi thông minh. Thay vì hỏi "anh dạy em cái đó đi", hỏi về một lỗi cụ thể mình vừa mắc: "Hôm qua em làm chỗ này bị lệch, anh xem giúp em sai ở đâu". Câu hỏi cụ thể cho người lâu năm cơ hội dạy mà không thấy bị đòi hỏi.
Việc cuối cùng, và có lẽ quan trọng nhất về lâu dài: giữ chữ tín khi mình đã thành nghề. Không lấy khách của người dạy, không nói xấu, giữ liên lạc. Mỗi người học cư xử đúng là một lý do để người lâu năm tin vào người học tiếp theo.
Ví dụ giả định: một xưởng may gỡ chuyện giấu nghề
Ví dụ giả định: chị Hương là thợ cắt lâu năm nhất ở một xưởng may gia công tại Đồng Nai. Chị cắt rập nhanh, ít hao vải, nhưng hầu như không chỉ cho ai. Chủ xưởng từng nghĩ chị ích kỷ, cho tới khi nói chuyện thẳng và hiểu rằng chị lo hai điều: một là xưởng tìm được người cắt rẻ hơn thì chị mất việc, hai là hai người chị từng dạy đều đã sang xưởng khác ngay khi lên tay.
Chủ xưởng thay đổi ba thứ. Chị Hương được giao vai thợ cả phụ trách kiểm rập của cả xưởng, công việc mà chỉ chị làm được, có phụ cấp riêng. Việc kèm thợ trẻ được tính vào phụ cấp đó. Người học ký thoả thuận làm ở xưởng một thời gian hợp lý sau khi được đào tạo, kèm quyền lợi rõ ràng.
Sau nửa năm, hai thợ trẻ cắt được phần lớn mã hàng, chị Hương bớt phải đứng bàn cắt cả ngày và dành thời gian xử lý các mã khó. Chị không mất chỗ đứng mà có chỗ đứng khác, rõ ràng hơn. Điều đáng chú ý là không có thay đổi nào trong số đó nhắm vào việc thuyết phục chị "nên chia sẻ"; tất cả đều nhắm vào lý do khiến chị không chia sẻ.
Truyền cho con, không truyền cho người ngoài: nhìn lại một nếp cũ
Nhiều nghề gia truyền ở Việt Nam có nếp chỉ truyền bí quyết cho con cháu, có nơi chỉ truyền cho con trai hay con dâu, không truyền cho con gái vì sợ bí quyết theo con về nhà chồng. Nếp này từng giúp giữ nghề trong những thời kỳ mà bí quyết là sinh kế duy nhất của cả dòng họ, và nó dễ hiểu trong bối cảnh đó.
Nhưng ngày nay nếp cũ đó gặp một vấn đề lớn: con cháu nhiều khi không muốn theo nghề. Khi đó bí quyết không còn chỗ để truyền, và nghề mất theo người cuối cùng biết nó. Nhiều làng nghề đã chứng kiến những món ngon, những kỹ thuật đẹp biến mất chỉ trong một đời người vì lý do này.
Một số gia đình đã tìm cách giữ cả hai: phần bí quyết làm nên thương hiệu riêng của gia đình vẫn giữ trong nhà, còn phần kỹ thuật chung của nghề thì mở cho người ngoài học. Cũng có nơi bắt đầu truyền cho cả con gái, cho con nuôi, cho người làm lâu năm đã gắn bó như người nhà. Không có cách nào đúng cho mọi nhà; điều cần nghĩ là nếu không ai trong nhà nối nghề thì phần kinh nghiệm này sẽ đi về đâu.
Bài về giữ kinh nghiệm nghề trong cơ sở gia đình trên Kỳ Cựu đi sâu hơn vào chuyện ghi lại bí quyết và chọn người nối nghề.
Khi người lâu năm vẫn không chịu truyền
Có trường hợp mọi cách đều không thay đổi được. Người lâu năm có thể đã quá mệt, quá gắn với cách làm cũ, hay có mâu thuẫn cá nhân sâu với nơi làm việc. Khi đó, chủ cơ sở cần chuẩn bị đường khác: ghi lại phần quan sát được bằng cách cho người học đứng cạnh trong lúc làm việc bình thường, tìm người có kinh nghiệm tương tự ở nơi khác, hay thuê một người lâu năm đã nghỉ hưu về kèm ngắn hạn.
Điều không nên làm là ép buộc hay đe doạ. Kinh nghiệm truyền dưới sức ép thường thiếu và sai, vì người dạy chỉ làm đủ để qua chuyện. Nó cũng làm những người lâu năm khác trong cơ sở rút ra bài học rằng chia sẻ là nguy hiểm.
Với người lâu năm đang đọc bài này: giữ một vài bí quyết cho riêng mình là quyền của bạn, nhất là bí quyết bạn tự sáng tạo ra. Nhưng phần kinh nghiệm chung của nghề, phần giúp người sau làm an toàn và đúng hơn, mất đi cùng bạn là thiệt cho cả nghề. Có thể chọn truyền phần đó trước, trong khi giữ phần riêng cho tới khi bạn tìm được người đáng tin.
Câu hỏi thường gặp
Giấu nghề có vi phạm gì không?
Thông thường không. Người lao động có nghĩa vụ làm công việc theo hợp đồng, còn việc kèm người mới có thuộc nhiệm vụ hay không tuỳ thoả thuận. Nếu muốn người lâu năm kèm người mới, nên đưa vào mô tả công việc và trả công tương xứng.
Có nên bắt người học ký cam kết làm việc sau đào tạo?
Có thể thoả thuận, nhưng điều khoản phải hợp lý và phù hợp quy định hiện hành, nhất là về bồi hoàn chi phí đào tạo theo Bộ luật Lao động 2019. Cam kết quá nặng thường gây bất mãn và khó thực hiện. Nên hỏi người am hiểu khi soạn.
Người lâu năm giữ một bí quyết riêng có phải là xấu không?
Không nhất thiết. Bí quyết do người đó tự tìm ra là tài sản của họ. Vấn đề chỉ nảy sinh khi kinh nghiệm thuộc về công việc chung, nhất là kinh nghiệm an toàn, bị giữ lại khiến người khác làm sai hoặc gặp nguy.
Làm sao để người học không bỏ đi ngay khi vừa lên tay?
Cho họ thấy con đường phát triển ở lại: tăng công theo tay nghề, việc khó hơn, vai kèm người sau. Đối xử công bằng trong thời gian học. Người học ở lại vì thấy tương lai, ít khi ở lại chỉ vì một tờ cam kết.
Giấu nghề có phổ biến hơn ở nghề thủ công không?
Nó dễ thấy hơn ở nghề thủ công vì tay nghề gắn trực tiếp với thu nhập. Nhưng ở nghề văn phòng cũng có, dưới dạng giữ thông tin, giữ quan hệ khách hàng, không viết tài liệu. Lý do và cách gỡ khá giống nhau.
Chủ cơ sở nên bắt đầu từ đâu nếu thấy có người giấu nghề?
Bắt đầu bằng một cuộc nói chuyện riêng, hỏi người đó lo điều gì, thay vì trách. Thường câu trả lời sẽ chỉ ra một trong những lý do như mất chỗ đứng, không được ghi nhận, từng bị phụ. Từ đó mới chọn cách gỡ phù hợp.